Skip to main content

Full text of "Iets oor die Boesmankultuur"

See other formats


IETS OOR 

BOESMANKULTUUR 




REENEN J. VAN 
REENEN 



De Nationale Pert Beperkt, 
Bloenfontein. 



IETS OOR DIE 

BOESWtAN" 

KULTUUR. 




BOSMANMEID. 
Na Parkest in ^Wandering-s of a Pilgrím n 1850. 



\c\ao 

IETS OOR DIE 



BOESMANKULTUUF^ 



/ 

DEUR 



REENEN J. VAN REENEN. 

^IHSOIVÓJF 

JAN 20 1088 



'n Lesing gehou 

voor die Suid-Afrikaanse Akademie 

op Stellenbosch, Januarie 1920, 

en gedruk op las van 

die Akademie. 



De Nationale Pers Beperkt. Bloemfontein, 
1920. 



DEUR DIESELFDE SKRYWER: 
RIENA REINET, vir dogters ... 

OP TREK, vir seuns ... 

D8E AGTERSTEVOORTREKKERS 
CELESTINE, spookstories ... 
VERBORGE SKATTE, kort verhale 
DIE LOKAAS, ? n roman, nou ter perse. 



1917 
1917 

1917 
1919- 
1920 



VOORWOORD. 



Die boekie wat nou die wereld ingaan is 'n afdruk 
van 'n lesing wat ek in Januarie 1920 voor die Suid- 
Afrikaanse Akademie by hul sitting op Stellenbosch 
gehou het. 

Deur hul kuns is my belangstelling in die dwergies 
cers gewek, en later toe ek besef dat alleen deur 'n dieper 
studie van hul ,,kultuur M 'n mens die Boesmankuns ten 
volle kan waardeer, het ek besluit om die nodige kennis 
te probeer opdoen. Die studie het vir my die Boesman 
in 'n heeltemal nuwe lig getoon, en was vir my so in- 
teressant dat ek goedgedink het om my ontdekkinge aan 
die Akademie mee te deel in die hoop dat hulle ook die 
onderwerp van belang sou vind. Dat my hoop nie onge- 
grond was nie, word bewys deur die feit dat hul my die 
eer aangedoen het om die lesing in boekvorm te laat 
druk. 

Soos ek in die inleiding sê, is diê lesing maar 'n 
voorlopige rapport in verband met my studie. Later, as 
daar genoeg belangstelling getoon word, sal ek miskien 
'n meer afgewerkte behandeling van die onderwerp kan 
uitgee en verder besonderhede oor die beeldende kuns 
van die Boesman byeenbring. 

By so 'n molike later uitgawe sal daar 'n geleentheid 
w^ees vir volledige aantekeninge in verband met die biblio- 
grafie. 

R. J. v.R. 
Bloemfontein, 

Oktober 1920- 



INHOUD. 



Inleiding 7 

Ouderdom van die Boesmankultuur 7 

Oorsprong van die Boesman ..10 

Afleiding van die woord ,, Boesman" 13 

Voedsel van die Boesman 16 

Onreinigheid 17 

Onsedelikheid * 18 

Kindermoord 18 

Moord en diefstal 20 

Mishandeling van diere 20 

Uitroeiing- van die goesman .. 21 

Die saak van die Boesman se kant beskou ... 24 

Godsdiens 28 

Die Jag- 36 

iiiendoms-besef 41 

Liggaamsbou ... 45 

Bcterdery 45 

Regering-svorm en org-anisasie 46 

Opvoeding 47 

Persoonlike name ' ... 49 

Verhouding- tussen Boesmans en hul bure ... 50 

Dapperheid 52 

VrViheidsliefde ... ... 53 

Eerlikheid en Hoflikheid 56 

Geduid 56 

Taal 57 

Aardkunde 60 

Aardrykskunde 60 

Rekenkund»e 60 

Dierkunde 61 

Geneeskunde 62 

Plantkunde v 63 

Sterrekunde 63 

Digterlikheid en Letterkunde 65 

Toneel- en Danskuns : 66 

Musiek 67 

Beeldendekunste 6Ó 1 



1ETS OOR DIE BOESMANKULTUUR. 



INLEIDBNG. Die lesing dien as 'n voorlopige rap- 

port in verband met my studie van die 
Boesman soos hy deur reisigers en ander beskrywe is. 
Die gepubliseerde materiaal wat vir 'n studie van 
die kultuur van dié ras beskikbaar is, is ongelukkig maar 
gering, en daarby so versprei — hier 'n sin en daar 'n para- 
graaf in die verhale van die honderd-en-een ou reisigers 
in ons land — dat die versameling van die bietjie materiaal 
alleen, sonder om dit te rangskik en gevolgtrekkinge te 
maak, 'n werk is wat baie tyd eis. Die nodige tyd en 
geleentheid het totdus\er ontbreek om selfs alleen al 
die voornaamste bronne te ondersoek, maar daar is in 
die laaste tyd in Suid-Afrika, in altwee tale, soveel on- 
juisthede en halwe feite in die verband gepubliseer, dat 
dit ook miskien geregverdig is om met so 'n voorlopige 
halfbewerkte betoog voor die wêreld te verskyn as 'n 
teegif teen genoemde verkeerde voorstellinge. As dié 
lesing dié gevolg sal hê, en as die beskrywing van die 
verskillende onderdele van die onderwerp w 7 at hier nog 
nie volledig uitgewerk is nie, belangstelling sal opwek, 
is die doel van die skrywer \ereers bereik. 

OUDERDOM VAN Van al die woorde in 'n taal 

DIE KULTUUR. waarvan dit moeilik is om sekuur 
die populêre betekenis te bepaal, ver- 
oorsaak die woord ,kultuur' miskien meer moeilikheid as 
enige ander. Dit beteken so veel, en tegelykertyd so 
min; maar hoe wyd ook, of hoe nou 'n mens die grense 
van die woord bepaal, bly een ding seker, dat die kul- 
tuur en die volk seer dig, byna onskeidbaar aanmekaar 
geheg is. 5 n Indiwidu kan verraaier speel, kan sy volk 
se kultuur verlaat, en die van ^n ander aanneem, met 'n 
weinig meer moeite of inspanning as wanneer hy hom 



8 

verklee; maar met 'n volk as 'n geheel gaan dit nie so 
maklik nie, en hoe ouer die kultuur, hoe mqeiliker kom 
5 n verandering. 

Dit is dus 'n saak van belang in die studie van die 
kultuur van 'n volk, om, indien molik, die ouderdom 
van die kultuur vas te stel. As ons dit in verband met 
die Boesman probeer navors, word dit nodig om die 
aandag te vestig op iets ver buite die grense van Boes- 
manland, selfs soos dit bestaan het in die dae van Bartho- 
lomeus Diaz. En dit is treffend dat dit die beoefening 
van die beeldende kunste is, waarin die Boesman so won- 
derlik uitgeblink het, wat vir ons, na duisende jare, die 
spoor van die Oervolk bewaar het. 

In die jaar 1878 besoek 'n Spaanse edelman, Mar- 
cellino de Santuola, met sy dogtertjie die nou beroemde 
Altamira grot. Hy het gehoor van oorblyfsels van die 
steenperiode Avat in grotte gevind word, en gaan toe daar 
aan grawe en snuffel om te sien of hy nie ook iets der- 
gelyks kan ontdek nie. Die dogtertjie begin haar intus- 
sen verveel, en dwaal van haar vader se sy. Nie te lank 
nie, of sy roep uit , } Toros ! Toros \" En toe die woorde 
later deur die verstrooidheid van die edelman, haar va- 
der, gedring het, blyk dit dat sy skilderye van buffels 
op die plafon ontdek het op 'n plek waar liaar vader 
moes buk om deur te kom, maar waar sy regop kon loop, 
en alles mooi bekyk. 

Vir die eerste keer na duisende jare word die werk 
van die ou kunstenare — ware cu meesters — w T eer deur 
mense-oë bewonder*. 

,,Wat het dit met die Boesman te doen? >? sal u mis- 
kien vra. In dieselfde omgewing, in Frankryk sowel as 
in Spanje, is daar toe in ander grotte skilderye ge- 
vind, en 'n verbasende ooreenkoms tussen die kuns van 
die ou Europeane en die Boesmans word openbaar. Deur 
die Abbé Henri Breuil is 'n versameling gemaak, en in 
drie pragwerke uitgegee wat besonder interessant is vir 
Palaeontoloë, Etnoloë en kunstenare. As 'n Afrika- 



^Sien Plaat A. 



:ner sy plate deurblaai, dink hy onwillekeurig aan die 
Boesmans. Die behandeling van die onderwerp, die 
kleure, die tegníek (laasgenoemde kan die skrywer nog 
nie self van getuie nie) bewys 'n sterk ooreenstemming. 
In besonder is daar een skildery w r at byna dieselfde is as 
een wat die skrywer self in die Vrystaat gevind hetf. 

Daar bestaan altoos die gevaar van die persoonlike 
faktor in die ondersoek van so 'n onderwerp. Die na- 
vorser w 7 il r n seker ding hê, en sit eers oogklappe langs 
sy oë sodat hy nog herw r aarts nog derwaarts kan kyk en 
miskien iets raak sien wat sy geliefkooste teorie sal laat 
skipbreuk ly nie. Om dus alleen op grond van J n ooreen- 
stemming, hoe sterk ook al, in die tegniek van die kuns - 
van twee volke, wat deur sowat tw r intig duisend jaar ge- 
skei is, te beweer dat hulle een en dieselfde volk is, sou 
gewaag wees; en dit moet nog bewys word dat die ou 
kunstenare en ons Boesmans met mekaar verwant is. 

Laat ons nou eers die argumente hoor van Dr. Sol- 
'las (professor in Geologie en Palaeontologie in Oxford) 
op die gebied van rein w T etenskap, afgesien van kuns- 

Hy bewys dat die beeldjies§ van die vroue van die 
ras wat die skilderye gemaak het, van dieselfde liggaams- 
bou as die Boesmanmeide is (want hulle het nie skilde- 
rye van hulle vrouens agtergelaat nie), en na hy die oor- 
eenstemming van die tw 7 ee skilderkunste en die bou vmi 
die vrouens van die tw T ee volke oorweeg het, sê hy dat 
die \;ermoedelike konneksie tussen die Aurignaciers 
(d.w.s. die gedeelte van die Palaeolietiese mens wat die 
Spaanse en Franse skilderye gemaak het) aan die een 
kant, en die Boesmans aan die ander begin 'n skyn van 
molikheid aan te neem; en ons kan nou voortgaan met 
die oorweging van die getuienis verskaf deur die oor- 
blyfsels van die Aurignaciers self. Hy bespreek dan die 
kopbene en die geraamtes wat daar gevind is, en sê dan 
dat die bymekaargemaakte materiaal nou al byna genoeg 
is en voldoende bewys dat Mentone bv die begin van 



tSien Plaat B. 
|Sien Fig. I. 



IO 

die Aurignaciese eeu bewoon was deur 'n stam wat met 
die Boesman verwant is. Dat die stam oor Suid-Frankryk, 
en Noord-Spanje versprei was, is hoogsw T aarskynlik; dit is 
molik dat hulle selfs so ver as België te vinde was as 'n 
mens dit kan aflei \an die poppetjie by Pont-á-Lesse ge- 
vind, en miskien ook in Oostenryk op die getuienis van 
die Negerse beeldjie van Willendorf. 

Die hooggeleerde dokter vind 'n haakplek in die 
feit dat die brein-inhoud van die ou kopbene groter is as 
die Boesmanskedel; maar sê in die opsomming en slot 
van sy argument dat dit duidelik is dat in die Aurigna- 
ciese eeu daar gelyktydig twëe rasse of stamme bestaan 
' het, een waarvan met die Boesman verwant is. 'n Eien- 
aardige bevestiging van hierdie gevolgtrekking is onlangs 
gevind in ou spore van hande en voete in die sand van 
die grotte, want in party gevalle, soos by Gorgas, is hulle 
klein,, en bewys 'n klein ras, terwyl hulle in Castello 
groot is met klein vingers en 'n lang palm wat bewys is 
van 'n ras bestaande uit lang mense. 

OORSPRONG Sollas beweer dan dat die dwergies 

VAN DIE uit Europa gedruk is deur hoër rasse wat 

BOESMAN. agternagekom het, en dat die klein volk 
op dié manier na Suid-Afrika verdrewe 
is, maar hiermee kan die skrywer hom nog nie ver- 
eenselwig nie, want uit reproduksies van Boesmanteke- 
ninge in Noord-Afrika wat totdusver onder sy aandag ge- 
kom het, blyk dit dat die tekeninge en skilderye, hoe 
verder suid, hoe beter word, alhoewel dit nog nie molik 
is om so 'n teorie op te stel nie. Maar as dit sou waar 
wees, sou dit bewys dat die oorspronklike stam nog nie 
in kuns ten volle ontwikkel het voor hulle uitmekaar ge- 
gaan het nie; met ander woorde, dat die Aurignaciers 
nie vaders nie, maar miskien ooms of neefs van die Boes- 
mans is. Maar dit bly ook moeilik om te \erstaan hoe 
die Aurignaciers of ,,Franse Boesmans " onafhanklik 
van die Afrikaanse Boesmans, op kunsgebied, so gelyk 
ontwikkel het. 

Volgens Theal, beweer Quatrefages, die beroemde 



II 




A. 





C. 




F i g\ I. 

A. s B., en C, Beeldjies en basreliëfs deur Aurig-naciers ge- 
maak sowat 30,000 jaar g-elede. (na Dr. Sollas). 

D., Boesmantekening- van Modderpoort, O.V.S. 

(na die Skrywer). 

Sien bds. 9. 



12 

Franse antropoloog, in sy werk oor die Dwergies, dat 
dié volk (die Boesman inbegrepe) uit Suid-Asië kom; dat 
hul daarvandaan ooswaarts na Japan, en weswaarts na 
Afrika oor die Bab-el-Mandeb-seeëngte en die Aden-golf 
getrek het. As die bewering reg is, sou die Franse, 
Asiatiese en Afrikaanse Boesmans, as 't ware neefs van 
mekaar wees; maar die laaste woorde hieroor het nog nie 
geval nie, en die skrywer het nog nie genoeg in die 
saak ingegaan om een of ander van die deskundiges se 
teorië te kan aanneem nie. 

Hoe dit ook al mag wees, ,,Boesmantekeninge M 
(d.w.s. tekeninge van primitiewe volke wat na die teke- 
ninge van Boesmans lyk) is gevind nie alleen oor die 
hele Unie van Suid-Afrika en Basoetoeland nie, maar ook 
in Suid-Algerië, in die Sahara noord, oos, en suid van 
Mursuk, suid van Oran, in Morokko, ens-* 

Dat die Boesman gevoel het dat hy aan 'n ou, ou ras 
behoort, is bewys deur y n storie wat Campbell die sen- 
deling vertel. As Campbell die Boesmans kon raad gee, 
was hy in sy skik, en hy beveel ook eenkeer vif Houkay, 
'n Boesmankaptein, aan, om 'n jong kameelperd te 
vang, en dit te dresseer, sodat hy dit as 'n jagperd kon 
gebruik. ,,Nee/' sê Houkay, ,,my voorvaders het met 
die oerkameelperd saamgespeel; as hulle die dier geleer 
het, sou ek dit ook doen, maar nou het hul te sterk ge- 
word." 

Van die ou voor-historiese tyd tot die witman na 
Suid-Afrika gekom het, weet ons maar niin van die Boes- 
man af. 

Sollas praat van gebakte kleibeelde van vrouens, soos 
Boesmanmeide, van voor-dinastiese tye wat in Egipte ge- 
vind is. Theal en ander skrywers haal ook aan wat Plinius 
en Herodotus oor die Troglo'diete skrywe : dat hul dwer- 
gies is, in grotte woon, en nie praat nie, maar soos vler- 
muise of kalkoene kwaak. Ook sou die Egiptiese konings 
enige van die dwergies laat kom het van die land ten suide 
van Egipte om voor hulle te dans. Dit moet dan 



*Sien Fig*. II en III. 



13 

bewys dat die Boesman in daardie dae nog nie deur die 
Bantoe verdrywe was nie; maar ook hier moet ons voor- 
sigtig wees want die beroemde Duitse professor Friede- 
rich Ratzel gebruik dieselfde aanhaling uit Herodotus om 
die hedendaagse mense van Tibboeland te beskrywe. 

Wat ook die waarheid is, bly een ding seker, naam- 
lik dat die Boesmans in Suid-Afrika was voor die Hot- 
tentot, en voor die Bantoe; maar of hul die eerste mense 
in Suid-Afrika w T as, en soos Fitsimons in sy ,,Monkeyfolk 
of South ^^^0^'' grappig beweer, die land van die bo- 
bejane afgeneem het, is seer twyfelagtig. Gelukkig is 
dit vir ons doel nie van veel belang nie. Soos Theal 
neerlê, sou dit onmolik gewees het vir die Boesman wat 
ongetwyfeld uit die Noorde kom, om sy pad deur die 
sterker rasse te veg, en ons kan dus seker wees dat die 
Boesman \oor die Bantoe hier in ons land aangekom het. 
Die naam ,,Baroa" (d.w.s die mense van die suide), 
wat die Basoetoes vir die Boesmans gebruik, is ook 'n 
bewys hiervan. 

AFLEIDING VAN Van die name wat ander nasies 

DIE WOORD vir hul gegee het, sal later weer iets 

BOESMAN gemeld word as ons die verhouding 

tussen die Boesmans en hulle bure 
behandel; maar ons sal nou eers ons eie woord vir die 
eienaardige dwergies moet bespreek. Boesmans, Bush- 
men, Buschmánner, Boschimans — al die beskaafde tale 
lei die w 7 oord af van die Neerlandse Bosjesmannen. Hoe 
Bosjesmannen verkort word tot Boesmans en nie Bos- 
mans of Bossiesmans nie, kan ons voorlopig oorlaat aan 
ons Afrikaanse taalgeleerdes; maar hoe kom die Hollan- 
ders aan die naam Bosjesman? Al die oudste Hollandse 
reisigers gebruik die woord Sonqua (wat vandag, sover 
die skrywer weet, alleen nog bestaan in die woord sonqua- 
riet) vir die nasie. Hoe het dit dan gekom dat die ander 
naam populêr geword is? En waar kom dit vandaan? 
Die mense was tog nie bos-bewoners nie. Soos Fritsch in 
sy ,,Die Eingeborenen Súdafrikas , ' sê, Lichtenstein se be- 
wering dat hulle Bosjesmannen genoem word, omdat hulle 



14 

agter bossies woon, is belaglik; net soos die rede van die 
„Select Committee on Aborigines JJ wat beweer het dat 
die naam te wyte is aan die feit dat die ras liewer op 
die \ eld of in die bos wou lewe as om diensbodes van die 
blanke te word. Fritsch gee 'n ander afleiding van die 
woord. Hy wil hê dat die Neerlandse woord sou gelyk 
staan nie met die Duitse woord „Waldbezvohner JJ nie, 
maar met ,,Waldmensch, JJ d.w.s., 'n indiwidu van 'n se- 
ker fabelagtige ras wat soologies tussen man en aap staan. 
Om dit te bewys haal hy aan dat Van Riebeek in sy dag- 
boek melding maak dat hulle op die berg, 'n dooie 
,,Boschmanneken ,, gevind het, wat in Batavia ,,Ooerang- 
oetang ,> heet. Dit sou dan 'n skelnaam vir die Boes- 
mans geword het wat mettertyd meer en meer populêr 
geword het, en meer in die Nederlandse mond pas as die 
uitheemse woord „Sonqua. JJ Fritsch siteer ook 'n offi- 
siële berig van die jaar 16S5 wat meld dat ,,Kaptein 
Klaas, 'n Hottentothoofman, oorlog gemaak het met 
die Sonqua, algemeen ,Bosjesmannen , genoem. ,, 

Dit mag vir sommige ongeloofbaar klink dat die ko- 
loniste deur dié aangenome naam, dit feitlik in twyfel 
trek of die Boesman werklik mens is, maar selfs tot in 
die dae van ,,Die Patriot' , het daar twyfel bestaan, en 
die lesers het serieus die vraagstuk in die korresponden- 
sie-kolomme van genoemde blad bespreek. Lichtenstein 
in die begin van die neentiende eeu vertel dat die Boere 
nie meer eerbied \ir die lyk van 'n Boesman betoon het, 
as die van 'n wilde dier nie. In 1850 is daar 'n boek ge- 
skrywe deur Rev. Thornley Smith, 'n Wesleyaanse sen- 
deling met sewe jaar ondervinding in Suid-Afrika, en die 
volgende vertaling van 'n paar sinne uit sy boek bewys 
dat dié Eerwaarde heer self twyfel had, of dag dat sy 
Engelse lesers miskien sou twyfel of die kleintjies regtig 
mense was. Hy beskrywe 'n grot met Boesmantekenin- 
ge versier, en dan sê hy : — 

,,Waarvandaan, mag 'n mens vra, het die wil- 
de bewoners van die kra.nse hulle kuns gekry? 
Durf ons dit beskou as 'n bewys van 'n bewussyn ? 




Fig". II. 
A., Rotstekening naby Wadi Telisaghe, ioo myl wes van Mur- 
zuk, Noord-Afrika, (na Barth ,,Travels in North and 
Central Africa). 
B., Groep Boesmantekeninge saamgestel deur die skrvwer uit 
verskillende bronne. Sien bds. 12. 



i6 

Word sulke vaardigheid ooit geopenbaar buiten: 
deur die mens?" 

En as die mense van die neentiende eeu — Afrika- 
ners sowel as uitlanders— nie oor die punt eens is nie, 
is dit tog heeltemal aanneembaar dat Van Riebeek se 
ménse, ongewoon aan die neger, seker was dat die Boes^ 
mans nie aan die menslike ras behoort. 

Fritsch se verklaring dan van die afleiding van die 
woord Bosjesman is waarskynlik die regte; maar molik 
sal ons taalgeleerdes deur die vorm ,,Boesman ,, 1 op 'n 
verklaring kom wat nog meêr aanneembaar is as die van 
Fritsch. 

VOEDSEL VAN Maar dit is nie te sê, al het die Boes- 
DIE BOESMAN. mans ook 'n pedigree soveel duisende 
jare oud, dat hulle aristokrate was, of 
die fyn maniere had w r at J n mens van die lui verwag nie. 
Om nou met hulle ete en drinke te begin : soos Fritsch 
dit uitdruk, eet hulle enígiets wat hul tande kan kou, en 
drink hulle alles wat nat is. En dit is byna letterlik waar. 
Die ou reisigers gaan nog taamlik diep in onaangename 
besonderhede om te vertel hoe hulle die h e 1 e dier skoon 
opgeëet het — net die bene bly oor, en hulle word vir die 
murg gebreek. Weliswaar dat hulle bygeloof hul belet 
het om een of ander, vir ons heeltemal skoon, deel van 
'n dier te eet, soos byvoorbeeld die biltongvleis van die 
hasie; maar dit was alleen hulle bygeloof , en dit was geen 
idee van gesondheid of fynheid wat hul beweeg het nie ! 
By die slag van 'n dier, maak hul, volgens die beskry- 
wing van Barrington in 1810, y n bloeddrank aan wat 
afskuwelik morsig en vuil is- Wie verder informasie hier- 
omtrent \erlang moet maar die eerste band van Barring- 
ton se boek ,^An Account of a voyage to New South 
Wales", naslaan. 

Maar dit gebeur dikw 7 els dat y n Boesman die oorblyf- 
sels van 'n leeu se buit of ander aas raakloop, en dan, 
as daar nog veel kos op sit, trek hy met sy hele famielie 
na die plek en kampeer daar tot die bene kaalgekou is. 

Dit is moeilik vir ons om 'n idee te vorm van die aptyt 



17 

van 'n Boesman, maar J n kort uittreksel uit Lichtenstein 
se Reisverhaal sal darem 'n bietjie lig op die saak werp. 
Hy vertel van ene Baardman, 'n berugte Boesman-dief 
wat voor die Landdros gekom het. Toe die Landdros 
hom vra w T aarom hy gesteel het, 

,,wys hy na sy lyf wat in plooie hang, en nadat 

hy 'n plooi in sy hand beetgeneem het, trek hy 

dit uit sover dit kon gaan, om te wys hoeveel sy 

huid kon hou as dit vol is; en toe, sonder om te 

wag op 'n aanmerking op die aanskouelike rede 

vir sy rowery, smeek hy vir iets om te eet, alhoe- 

wel hy, sowat 'n uur van te vore, op 'n goeie 

ontbyt trakteer is.' , 

Mej. Bleek vertel vir die skrywer dat die Boesman in 

sy taal nie minder as vyf werkicoorde het om te beskrywe 

hoe dik hy hom geëet het nie, en ons kry dus alweer hulp 

van die filoloog in ons poging om die eetvermoë van dié 

mensies te besef. 

ONREINIGHEID. Maar selfs met hulle enorrne kapasi- 
teit, as die dier groot is, en die fa- 
mielie klein, spreek dit vanself dat die Boesman in die 
somer werklik wedywer met die aasvoël, nie alleen in die 
skerpte van sy oë nie, maar ook in sy smaak vir geurige 
kos. En as die geur van die sterkruikende aas hul nie 
verhinder om dit tussen hul lippe te sit nie, moet ons ons 
ook nie verwonder as die teenwoordigheid van 'n Boes- 
man dikwels deur die neus te bespeur is voordat die oog 
hom sien, want hul het hul lyf met vet besmeer, en 'n 
Boesman sou nie somaar goeie eetbare vet gebruik nie ! 
Op die vet kom dan stof, as, of op feesdae, rooi of ander 
kleur verf . En, was ? Nee, dit w y as by die Boesman 'n 
onbekende iets. Fritsch in sy behandeling van die huid- 
kleur van die ras, gee vir ons terloops 'n goeie idee van 
hoe vuil hul was. Hy bekla die moeilikheid wat 'n mens 
het om die ware kleur te sien, want die huid lê onder 'n 
dik laag vuil. Maar gelukkig, sê hy, kom daar darem 
water op hul huid 'as hul deur 'n rivier moet gaan, en met 
die natuurlike werking van die huid, skilwer die stof ook 



i8 

af, sodat daar hier en daar 'n min of meer skoon kolletjie 
sigbaar word totdat hul hul weer smeer. 

Maar miskien is die beste aanhaling nog die naïewe 
manier waarop Campbell vertel van hoe hulle sy raad 
ontvang het. Hy sê : 

,,Ek het die Boesmans, wat baie vuil is, aan- 
beveel 0111 hulle af-en-toe in die naburige vleie 
te was. Hulle het die idee grappig gevind, maar 
kon nie verstaan waartoe dit sou dien nie." 

Later vertel hy ons weer van 'n ander paartjie wat 
hy ontmoet het, en toe hy \ir die man vra wanneer hy 
hom laas gewas het, bly die hom 'n antwoord skuldig, 
maar die meid die skater van die lag ! 

ONSEDELIKHEID. Vuil met hul kos, vuil op hul lig- 
gaam, wat moet ons van hul sedes 
sê? Die beste is dat hulle sedes nie ons sedes is nie. As 
ons danse maar 'n tiende so erg was as hulle 'Ko-'Ku- 
curra of fluitjiedans, of die Wysgeerdans, sou geen fat- 
soenlike Afrikaner na 'n dansparty kan gaan nie. 

KINDERMOORD. Kindermoord by hulle was ook niks 
kwaads nie — 'n mismaakte of abnor- 
male kind word vermoor; as die moeder sterwe voordat 
die kind gespeen is, moet hy dood. Selfs ouer kinders 
word in die graf van hul moeder begrawe. Campbell ver- 
tel hoe Adam Kok twee Boesmanmeidjies, van tien^, en 
twee-en-'n-half jaar, gered het van hulle ouma wat hulle 
lewendig in hul moeder se graf wou begrawe. Toe s\ T 
haar sin nie kon kry nie dreig sy om hulle te \ermoor. 
Ja, die lewe van 'n kind was maar onseker onder die 
Boesmans in die ou dae, miskien nog meer onseker as 
die lewe van die Boesman se hond, die enigste dier wat 
hy ooit makgemaak het — sy enigste lewende hawe. 

As 'n man sy vrou verlaat, vermoor sy die kinders. 
As twee mans rusie maak, vermoor die \erlieser 'n kind 
of wat van die oorwinnaar om die skuld te vereffen ! 

En hul oumense het ook maar swaar gekry. i\s hulle 
in 'n geveg met man of dier hul doodhou kry, kan hul 



19 




Fig\ III. 

A,, Rotstekening in Tibesti, 450 myl suid van Murzuk, (na 

Ratzell en Nachtigal). 
B., Boesmantekening-, (na Tongue). 
Fig-. II en III wys ooreenkoms tussen Noord- en Suid-Afn- 

kaanse primitiewe kuns. 

(Sien bds. 12). 



20 

vir hul maar gelukkig ag; want anders breek die dag so 
seker wanneer die ou grysaard uitgesleep word om vir 
wolwekos te dien, of wanneer hy met 'n klein rantsoen 
agtergelaat word as die span moet trek. Dieselfde nood- 
lot tref hul tog. Mans, ja selfs vrouens sleep op hierdie 
manier hul moeders uit die grot uit na die kaal veld, en 
kom terug net so kalm as wanneer hulle van die fontein 
met J n volstruiseierdop vol water terugkom. 

MOORD EN En dit het alles plaasgevind toe Boesman j 
D8 EFSTAL. aileen 'n onverdeelde Suid-Afrika besit het. ] 

Toe hy sy eie mense moes vermoor as die 
moordlus in hom begin opwel; maar toe ander rasse be- 
gin inkom, en 'n nuwe soort ,,wild M (d.w.s. skape en 
beeste) op sy jagterrein verskyn het, was daar nuwe 
mense om te vermoor, en nuwe redes daartoe. Na die wit- 
man se aankoms was dit eers die Hottentotskaapwagter 
wat hul vermoor het om die vee in die hande te kry. Die 
geliefkoosde wyse was om sy kop in te slaan terwyl hy 
slaap, sê Fritsch, en al die ou reisigers vertel van moord 
van die wagters en steel van die vee. Maar hulle het nie 
alleen wagters vermoor nie, pok loslopende mense, soos 
onder ander, een van Lichtenstein se bodes. Hoe erg 
hulle by die begin van die neentiende eeu was, kan 'n 
mens besef as jy die dagverhaal van die reisigers van 
daardie dae lees, en merk hoe dikwels hulle, selfs in die 
kort tydjie van die duur van hul reis, iets van moord en 
diefstal van die Boesmans te sê het. En hoe langer die 
stryd aanhou, hoe wreder word die Boesman. Dieselfde 
Barrington al vroeër aangehaal, vertel hoe hulle 'n Hot- 
tentot begrawe het sodat sy kop net uitsteek, en hoe hy 
die hele dag lank die kraaie moes wegja met kopbewe- 
ginge. Gelukkig is die Hottentot die aand nog gered. 

MISHANDELING En met vee wat hul gesteel het, het 
VAN DIERE. dit ook maar sleg gegaan. Soos Ment- 

zel sê, die Boesman wil nie, of weet 
nie lioe om, vee op te pas nie, om huile te laat wei en 
vermenigvuldig nie, en so moet die gebuite vee maar daar 



21 

bly totdat die Boesman en die roofdiere van hul skoonveld 
gemaak het ! En as die Boer die verlies merk, en die Boes- 
man agtervolg en inhaal voordat hy by sy kraal kan kom, 
beseer die Boesman eers die vee voor hy hul verlaat, en 
vlug om die \eiligheid van sy eie vel te verseker. Dié 
onnodige, doellose, wrede behandeling van die stomme 
diere het die Boere baie vererg. 

Die getalle vee wat gesteel is, word dikwels aan- 
gehaal deur die ou reisigers, maar gewoonlik is daar so 
min bygaande feite gegee dat die blote syfers nie veel 
waarde het nie; maar Lichtenstein getuig van grens- 
boere wat verplig was om hul plase te verlaat weens 
die rowery en moor van die Boesmans- Joachim, 
Baron van Plettenberg, ook, 'n vyf-en-twintig jaar 
vroeër, bespreek ernstig of seker distrikte of grense al 
dig genoeg deur die Blankes bewoon is om dit veilig teen 
die Boesman te maak. Die feite spreek baie meer duide- 
lik as onvolledige statistiek. 

Daar het u 'n beeld van die Boesman soos die Kolo- 
niste van 'iï anderhalf eeu gelede hom geken het — die 
\uil dief, die onsedelike moordenaar, bewoner van 'n 
vuil grot, met die wêreld tevrede as daar net genoeg 
vleis, heuning (vir karrie) en dagga (of tabak) by die 
hand is. „Das unglïtckselige Kind des Augenblickes JJ 
soos Fritsch hom beskrywe, byna sonder enige idee van 
spaarsaamheid of vocrsorg — kortom, 'n knaende iets wat 
nie saam met die beskawing van die Blankes kon be- 
staan, en ook nie daarmee ingelyf word nie. 

Vandag is hul binne die grense van die Unie feitlik 
uitgesterwe. Alleen die wrede woestyn het 'n vriende- 
like hand vir hul uitgestrek, en in s}^ boesem ontvang; 
en daar, waar Witman nie kan woon nie, bestaan die 
laaste klompie van die volk wat eenkeer 'n groot deel 
van die hele wêreld besit of bewocn het. 

UITROEIING En hoe is hulle uitgesterwe ? Uitge- 

VAN DIE roei deur die koeël \an die Blanke ! Die 

BOESMAN. geskiedenis van daardie moord is nie ple- 
sierig vir ons Blankes om te lees nie, nou- 
dat ons nie die skade wat die mense veroorsaak het, kan 



22 

voel nie. Gruweldade was daar in oorvloed ! Die Blankes 
het maar hier te werk gegaan soos in Australië en ander 
lande waar Europeane 'n lae ras kleurlinge tref, ja, soos 
hul twee- of drie-en-twintig jaar gelede weer in die Lang- 
berg gedoen het. Ons kan maar herhaal wat Mark 
Twain, in sy ligsinnig geuite, maar raak en fyn-uitge- 
dagte sinne geskrywe het in sy skets van die verhouding 
tussen die eerste Australiese Koloniste en die inboorling : 

, ,,More promising materials for a tragedy 
could not have been gathered together." 

En soos dit in Australië 'n treurspel afgegee het, het 
dit hier ook maar 'n treurspel afgegee. Vir ons doel 
is dit gelukkig onnodig om in besonderhede in te gaan. 
Dit is politieke en nie kultuurgeskiedenis nie, en 'n 
donker geskiedenis met maar weinig ligstrale daarin; 
maar daar dit tog die uitwerking is van 'n stryd tussen 
die kultuur en beskawing van die Blanke teen die be- 
skawing en kultuur van die Sonqua, om hom sy deftige 
naam te gee, sal dit miskien toepaslik wees om twee 
uittreksels te gee uit die werke van twee Engelse skry- 
wers voordat ons die gordyn laat sak op hierdie onaan- 
gename tonele in die geskiedenis van ons land. 

,,Is it not the fate of the savage and un- 

civilized on this earth to give w 7 ay to the more 

cunning and the better informed, to knowledge 

and civilization ? It is the order of the world and 

the right one : nor will all the lamentations of a 

mawkish philanthropy, with its more absurd or 

censurable efforts, avail one jot against an order 

of things as wise as it is assuredly established. M — 

[Sir John Ross — Narative of a voyage in search 

of a Northwest Passage — 1835, bds. 257.] 

Sprekende oor die uitroei van die Tasmaniërs, sê 

Sollas in ,,Ancient Hunters and their modern Re- 

presentatives" : 

,,It is a sad story, and we can only hope that 
the replacement of a people with a cranial capacity 
of oíily about 1200 c.c, by one with a capacity of 



23 




Fig-. IV. 

a tot c — Australiese kuns, (na Sollas). 
d tot g — Tekening-e van Eskimo's (na Breuíl). 
Fig. IV en V wys die verskil tussen die kuns van Afrikaanse 
,,natuur volke" en die van ander lande. 



24 

nearly one-third greater may prove ultímately of 
advantage in the evolution of mankind." 

DIE SAAK VAN Die beskuldigde het voorgekom, en 
DIE BOESMAN ongehoord, is hy ter dood veroordeel. 
SE KANT Dit help nie nou om sy pleidooi op te 

BESKOU. stel nie, sy bene, deur die aasvoëls 

skoongevreet, is al lankal vergaan; 
maar om die toestand van die jagterras beter te verstaan, 
is dit goed om ook die saak van hulle kant te bestudeer. 

Hulle was vuil, ja, gewis; maar is dit 'n rede waarom 
hulle moes uitgeroei word? Hulle was nie kieskeurig 
wat hulle ete betref nie, maar waarom moet hulle as 'n 
lekkerny vir die aasvoëls opgedis word ? Hulle bure, die 
Hottentotte, was maar net so vuil. Die ingewande van 
diere, effens skoongemaak en opgeblaas het hul gedien 
as sieraad om hul enkels en as beskerming teen slange. 
Die toestand van die halfskoongemaakte versieringe na 
'n paar dae kan die geagte leser vir homself maar voor- 
stel. En as meneer Hottentot miskien 'n rukkie daarna 
hongerly, eet hy sy enkelbande maar op ! Is daar veel te 
kies tussen die Boesman en Hottentot wat reinheid betref ? 

En bestaan daar nie 'n goeie rede vir die laag stof 
wat die Boesman oor die huid gedra het nie? Soos Jonk- 
vrou Augusta Uitenhage de Mist, dogter van die Kom- 
missaris opmerk, het dit gedien as 'n beskerming teen die 
steek van insekte, en Ratzel vertel ons van die inboor- 
linge van Australië wat dieselfde mode gevolg het, met 
die resultaat dat alleen n a die koms van die Blanke, en 
na hulle die liggaam begin w r as het, hulle nader kennis 
gemaak het met seker intieme wesentjies waarmee die 
Afrikaner in die Engelse oorlog ook in baie nou aan- 
raking gekom het. 

So verwyt mense ook die Boesmans omdat hulle nie 
huise gebou het nie, nie bedde gehad het nie, maar in 
neste in die grond soos volstruise geslaap het; maar hvlle 
moet darem daarby voeg wat die Boesmans sê, naamlik, 
dat van die Blanke in die land gekom het, hulle nooit 
met hul voete onder die karos geslaap het nie, en met 



25 

die uitbreiding van die vervolging van die Boesman deur 
die Blankes, die arme Barbaar later verplig was om sy 
woning so eenvoudig, en soveel molik na 'n bossie te laat 
lyk, sodat dit nie die aandag van sy beskaafde vyand moet 
trek nie. Kortom, het hy gebruik gemaak van die kuns 
nou weer deur die Franse ontdek : ,,camouflage. , ' 

Sedelikheid is maar relatief. Hoe onsedelik moet ons 
dames by 'n teater of bal nie lyk vir die Slamse vrouens 
wat net hul oë voor die publiek ontbloot ! Vir ander rasse 
is die mond iets onsedeiiks wat moet bedek word, en hulle 
beskou dit as 'n bewys van 'n betreurenswaardige gebrek 
aan opvoeding as iemand, voor ander, kos in sy mond 
sou neem ! So is dit ook in die geval van die Boesman; ons 
noem onsedelik alles wat nie pas by die sedes van ons 
kultuur nie, en dit is ook moeilik om van enige ander 
standpunt die saak te beskou. Van ons oogpunt egter, 
moet ons erken dat die Boesman baie minder onsedelik 
is as ander inboorlinge in Suid-Afrika, en selfs as die 
grootste meerderheid van inboorlinge in die hele wêreld. 

Die moord van suigelinge, oi;der 'n jagterstam soos 
die Boesman, na die dood van die moeder, is nie 'n be- 
wys van wreedheid nie. Hulle had geen meelbol of 
ander spesiaal vervaardigde kinderkos nie. Hulle had nie 
gomelastieke tepels en bottels nie. Was die moord van 
die suigeling nie die gouste en genadigste einde aan die 
lyding van die kindjie nie ? En die verlaat van die 
oumense is 'n verstandige opoffering van die iitdiwidu 
vir die hele stam, wat by alle ja v gter-rasse gevind word. 
Die oues bring nie alleen niks in nie, maar is nog bo-op 
'n hindernis en 'n las wat die werksaamhede en beweeg- 
likheid van die stam strem, nog te meer as deur droogte 
of wat ook al, die wild trek en hul agterna moet volg. 

Van die begrawe van die ouer kinders in die graftes 
van hul moeders is daar nie 'n goeie ekonomiese rede te 
vinde nie. Tot dusver, egter, is die skrywer nie oortuig 
dat dit algemeen onder die Boesmans was nie, en het ook 
niks gevinde wat hy as die rede kan aannneem nie. Molik 
het dit 'n godsglienstige sy, iets in verband met hul Ge- 
loof, wat ons later weer sal aanroer. Maar terwyl ons met 



26 

die moord van famielielede besig is, is dit miskien nuttig 
om een uit honderde gelykstaande feite aan te haal, 
om die regte perspektief te kry in verband met die onder- 
werp. Omtrent die helfte van die kinders van die Austra- 
liese inboorlinge is vermoor by hulle geboorte deur die 
moeder wat 'n skerp houtpen deur die oor, in die babetjie 
se brein slaan, en hoe meer van haar eie kinders 'n vrou 
vermoor, hoe hoër staan sy in die samelewing ! 

Vir die moord van skaapwagters en steel van vee is 
dit amper nie nodig om die Boesmans se sienswyse te 
gee nie — die rede is so duidelik. Lank voor die koms van 
die Blanke was die Bosmans al baas in Suid-Afrika : die 
hele land was sy weiveld, en die wild, sy vee. Elke stam 
of famielie het sy eie jagterrein gehad en 'n oortreding van 
die grense daarvan deur 'n ander stam het oorlog veroor- 
saak. En toe kom die veeboer — Hottentot, Bantoe, of Boer 
— en neem besit van sy fonteine, jag op sy terrein, en laat 
die vee daarop wei. Van die Boesman se staanpunt, is dit 
'n oortreding van sy wet, van die w T et van die land. So- 
iets moet gestraf word, en dit ook volgens die wet van 
die land. 'n Oog vir 'n oog, J n tand \ir } n tand sê die 
wet van Moses — diefstal vir diefstal sê die Boesman : 
,,Jy het my water gesteel, my boerdery omvergegooi, 
ek sal jou daarvoor beboet, en as dit nodig is om jou 
skaapwagter dood te maak om my vonnis uit te voer, 
wat daarvan? ,, 

Daar is verskillende vermoedelike redes waarom die 
Boesman die vee mishandel het by 'n onsuksesvolle 
strooptog, maar dit is moeilik om te weet wat die regte 
doel was, Was dit maar die kinderagtige weerwraak 
wat 'n mens ook sien in die beweerde moord van die 
oorwinnaar se kind na J n stryd? Is dit dat hulle gehoop 
het om ook na 'n paar dae van die vleis van die verlate 
diere te kom eet? Of is dit werklik die uitwerking van 
'n vaste idee om die vee, d.w.s. die bestaan van die 
blanke, uit te roei, en dit daardeur vir hom onmolik te 
maak om dit daar uit te hou? Wat ook al die rede is, 
soas al gemeld, het dit in baie gevalle dié gevolg gehad. 

Dat die Boesman nie oneerlik is nie, maar alleen 'n 




Fig-. V. 

Primitiewe Kuns van: A., Noord Amerika (Kalifornië) ; B.. 

Kolumbië: C, Brazilië ; D., Venezuela (na Breuil), E., Ceylon 

(na Selig-mann en Sollas). 



28 

ander idee van eerlikheid had, is al lankal bewys- On- 
der die eerste Koloniste wat dit ingesien het, en die feit 
in 'n pleidooi vir die Boesmans gebruik het was Ds. A. 
Faure. Die grensboere in die ou dae het dikwels hu! 
kuddes aan Boesmans toevertrou om hulle in Boes- 
manland te laat wei, en altoos is die vee veilig terugge- 
bring. Soos Mnr. Smit van Dasfontein naby Beaufort, 
'n man wat van Jdndsbeen die Boesman en sy taal geken 
het, \ir Campbell in 1820 gesê het, en soos Mnr. E. B. 
Watermeyer vandag ook konstateer, kan jy 'n Boes- 
man vertrou met alles wat jy formeel in sy sorg plaas, 
maar wat opgesluit is, of wat aan die buurman behoort, 
is nie veilig nie. 

GOOSDIENS. En soos sy idee van eerlikheid 'n ver- 
draaide was vergeleke met ons ideë, so 
was dit ook met hulle Geloof of Godsdiens of wat ge- 
woonlik by sulke primitiew T e rasse godsdiens heet. 

Die meeste outoriteite beweer dat die Boesman glad 
geen godsdiens, of glad geen idee van 'n Opperwese had 
nie; maar daar is veel feite wat nie maklik te verstaan is 
as dit werklik waar is. Om hieroor J n duidelike begrip te 
kry, is dit nodig om eers te besluit wat ons verstaan deur 
godsdiens. As dit 'n geloof is in bowenatuurlike wesens, 
en in 'n lewe of iets na die dood, dan het die Boesmans 
ongetwyfeld van godsdiens iets af geweet. Bestaan gods- 
diens in die geloof aan een enkele Almagtige Opperwese, 
dan het daar geen Boesmangodsdíens bestaan nie. Maar 
om J n geloof aan een God te soek onder die Boesmans 
wanneer die Grieke selfs met al hul ontwikkeling nie die 
begrip gehad het nie, is dwaas. 

Hier weer voel die skrywer die onrypheid van sy be- 
handeling van die onderwerp, en hier w 7 eer is 'n deei van 
die kultuur van die Boesman wat 'n aparte lesing vra. Die 
materiaal is nie alles vertroubaar nie, en lê so ver \er- 
sprei, dat dit maar partykeer moeiiik gaan om, soos die 
jong in die ou storie, die agterpoot en die oor bymekaar 
te kry. En daar bly ook altyd die gevoel by 'n mens d»it 
by die volgende bron wat jy insien, jy iets sal vind wat 



29 

jou ideë geheel en al omvergooi, en wat dit nodig maak 
om heelwat dood te krap wat jy op 'n vroeër geleentlieid 
geskryw T e het. Met hierdie verder waarskuwings en aan- 
merkings in die oog, laat ons maar na die Geloof van die 
Boesman terugkeer. 

Mejuffrou Bleek beweer ook dat die Boesman geen 
God, en dus ook geen naam vir hom had nie. Daar was 
wel bowenatuurlike w T esens wat hul gevrees het, waarvan 
die meesgevreesde miskien die Reen of Reenbul* was; 
maar uit wat sy sê, lyk dit asof dit nie soseer die reen, 
maar meer die droogte is wat hul gevrees het. ,,As jy so 
en so doen, of sê, dan kom die rcent nie V het hulle 
mekaar gewaarsku. Sal dit nou 'n geloof wees wat hul 
met hul saamgebring het uit die Xoorde, of is dit iets 
wat hul hier in ons dorre streke opgedoen het ? 

In die Xoorde vind ons sonaanbidders, maar sover 
die skrywer weet is daar nie in die hele Suid-Afrika een 
enkele stam of ras inboorlinge wat die Son as die hoof 
aanbid nie, terwyl vir almal die maan die plaas van die 
son min of meer in hul godsdiens inneem. So het die 
Boesman nou qok die maan en sterre aanbid. Op so 
weinig getuienis as die skryw T er het, durf hy nie 'n teorie 
baseer nie; maar vra is vry. In kou, nat Europa is die 
son altoos J n ding van vreugde; maar tussen die keer- 
kringe, of op ons dorre Karo, is dit die koelte dikwels 
wat 'n mens soek. In Europa is daar rede vir sonaanbid- 
dery; maar sal 'n volk wat met so 'n geloof 'n trek begin 
en 'n duisend jaar miskien in die nabyheid van úie ewe- 
naar vertoef nog altoos aan die ou geloof vashou ? Is 
dit nie redeiik oni te vermoed dat die heerlike koel maan- 
ligaande hul sal verlei me, en dat die valse maangodin 
hul sal oorwin nie ? Die Boesman het vir Dr. Bleek vertel 
dat hul hulle oë toemaak wanneer hulle die sterre aanbid. 
Is dit nog 'n oorblyfsel van die sonaanbiddery ? Fakkels 
w r ord ook gebruik in hul gebede, en in hul folklore vind 
'n mens ook die idee van wierook. 



*Sien Fig. VI. 'n Uitleg- van hierdie prent verskyn in 
„The Cape Monthly Magazine," Julie 1874. 



30 

In bose geeste, towery en paljas het hule vas geglo, 
ook in die Reenbul. 

Stow bew T eer dat hul die Hottentotsgot, en ook 'n 
ander rispe aanbid het, maar alhoewel dit waar mag 
wees, moet ons daardeur nie verstaan dat dit vir hulle 
heilig was, of dat hul selfs soveel eerbied daarvooj ge- 
toon het as die Bantoe vir &y-„Siboko ,J of die Australiër 
vir sy ,,totem" nie; want hulle het nie omgegee om die 
insekte te vang, en dood te maak nie. Dat daar iets ge- 
heimsinnigs was in verband met die Hottentotsgot of 
ÍKaggen soos hul honi noem, was hulle van seker, soos 
die stories van die diertjie getuig, maar die mees treffende 
gebed wat 'die skrywer nog van hul gelees het, is die 
gebed aan die ster Canopus, 'ri ster wat in die koudste 
deel van die jaar net kort voor sonop opkom. En die 
Boesman bid dan vir die ster om hitte in die son te sit ! 
Daar is ook ander pragtige stories van Gode en Godinne, 
soos die van Goha en Ka wat Makoon 'n Boesman- 
kaptein vir Campbell vertel het, maar dit kan ons nou 
nie ondersoek nie- Vir al die Gode het hul om kos 
gebid — om hul te wys waar die miereiers die sogenaamde 
Boesmanrys te vinde is, of vir wild, of vir sekerheid by 
hul pylskiet. 

Makoon, dieselfde Boesman wat vir Campbell die 
storie van Goha vertel het, het hom ook vertel dat hy nie 
in 'n lewe na die dood glo nie, maar dat as 'n mens 
doodgaan, jy heelternal dood is. Uit wat ander Boes- 
mans weer sê, sowel as uit hul gedigte, is dit weer duidelik 
dat hul wel in 'n toekomstige lewe glo. En hul folklore- 
stories is net so teenstrydig; maar dat daar darem onder 
hul 'n geloof is dat daar iets anderkant die graf lê, is 
taamlik seker. Soos die ou Palaeolietiese man, en baie 
ander barbare, het die Boesman die gewoonte gehad om 
'n lid van 'n vinger (gewoonlik van die pinkie) af te sit. 
Die ware betekenis van die afsit is moeilik om agter te 
kom. By seker volke het dit duidelik iets met die huwelik 
te doen, by ander word dit deur die towerdokter vir ge- 



3* 




o 



O 

• S a 
fl aJ 

. a — 
• £ O </> 

ho > '^ T3 

^.S^ G 
tí ^ 

PJ <L> 
- P< 



3 



C^ 



32 

neeskundige doeleindes aanbeveel. Dan is dit weer 'n 
offerande aan die bose geeste in geval van epidemies; ook 
word daar by die begrafnis van die hoof van seker volke 
'n getal vingerlitte met die grootman begrawe, min of 
meer soos baie volke weduwees en ander famielie van 
'n man saam met hom die ewigheid vir geselskap instuur. 
Waarom volg die Boesman die gewoonte ? Barrington be- 
weer dat die Boesmans dit gedoen het om van siektes 
ontslae te raak, en Mejuífrou Bleek vertel die skrywer dat 
in die ongepubliseerde materiaal deur haar vader en 
Mejuffrou Lloyd versamel, daar 'n storie voorkom wat 
dieselfde rede gêe. In die ,,Bushman Folklore'' van Bieek 
en Lloyd, word vertel dat die mans die eerste lit van die 
regterpinkie, en die vrouens die van die linkerpinkie 
afgesit het, maar daar word geen rede gegee nie. Stow 
beweer weer dat die rede is dat hul na hul dood baie 
kos sal hê op hul reis na 'Too'Ga, die vergaderplek van 
die oorledene. As Stow T se bewering reg is, kan daar geen 
twyfel bestaan dat hulle in 'n lewe na die dood geglo 
het nie. 

Die vroeër genoemde mnr. Smit van Dasforitein het 
ook vir Campbell vertel dat die lyke begrawe word met 
die oorlede se wapens aan sy sy, sodat hy hom na sy 
opstanding weer kan verdedig, en kos verkry; maar as die 
oorledene onpopulêr is, begrawe hul hom sonder wapens. 

Sir George Keith (1819) in die beskrywing van sy reis 
na Suid-Afrika, vertel dat na die dood van 'n vriend hul 
sy gees aanspreek, en beledig hom omdat hy hul so vroeg 
verlaat het. Hy kon mos, sê hul, nog 'n bietjie by hul 
vertoef het. Livingstone vertel weer dat by 'n seker 
Boesman-begrafenis die vriende die dooie aanspreek en 
hom beleef vra om nie kwaad te wees nie al wil hulle 
(d.w.s. die vriende?) nog 'n tydjie op die aarde bly. 

Die paar aanhalings is vermoedelik genoeg bewys 
dat die Boesmans nie geglo het dat met die dood alles 
eindig nie. 

Daar is ander interessante feite in verband met die 
godsdiens wat baie aanloklik is om na te gaan, maar die 
skrywer is huiwerig om op die oomblik enige gevolgtrek- 



33 

kinge te maak, en lê die feite maar voor soos hy hul ge- 
vind het. Almal wat met inboorlinge gewerk het, weet hoe 
lief hul is om rnaar, ja, te sê op alle vrae wat hul nie goed 
verstaan nie, en hoe moeilik dit is om die waarheid te 
leer. Daarby moet 'n mens nog rekening hou met die 
feit dat die Boesman al jare m aanraking met ander 
stamme gewees het, en daarom moet ons ook voorsigtig 
wees met ons gevolgtrekkings gebaseer op die informasie 
deur laíer skrywers verskaf. Die sendelinge het ook aan 
die Boesmans gearbei, en by die oorweging van die Boes- 
manstories moet hulle invloed ook in die oog gehou word. 
Wat die invloed van die sendeling was, het die skrywer 
nog nie genoeg bestudeer nie, maar die volgende uittrek- 
sels word voorgelê, en as hulle verteenwoordigend is, was 
die ínvloed van die sendelinge maar gering. 

Kircher het in 1799 probeer b}^ Zakrivierspoort om 
die Boesmans te bekeer. Hy het die heiden leer bid in 'n 
vreemde taal met die hoop dat hulle later sou verstaan; 
maar die getrouheid aan die godsdiens het geduur net 
solank soos daar slagskape in die sendeling se kraal was, 
en nie 'n dag langer nie. 

Campbell het omtrent net so te werk gegaan. Soos 
die storie lui, het hy eenkeer, blykbaar by 'n uitspan, 
twee Boesmanmeide uitgenooi en begin om hul te bekeer 
— hoe ? Dit is byna ongelooflik, maar nietemin waar. Sy 
eerste stap was om hul die alfabet te leer ! 'n Mens is 
verplig om hier Campbell se eie woorde aan te haal : 

,, two of the women persevered in attempting to 

,,learn the alphabet till one of them knew half the 
,,letters. I left two Hottentots as their instructors, 
,,but they soon returned tg the waggons saying their 
,,scholars had fled to the hills." 

Selfs in die stad waar 'n sendeling hom vestig, was 
sy invloed in daardie dae nie besonder sterk nie. Camp- 
bell vertel van die siekte van Matabee, 'n Betjoeana-kap- 
tein- Hy het gemeen dat dit die towery van 'n Boesman 
is, en laat 'n Boesman en 'n Betjoeana-dokter roep. Toe 
hy gesond word, word dit publiek aangekondig dat die 
medisyne van albei hom goed gedoen het, sowel as die 



34 

medisyne en gebede van die sendelinge. Geskenke is toe 
aan altwee dokters gegee, maar die sendeling kry niks. 
Hoe min simpatie Campbell met die volkie gehad het 
blyk uit die volgende aanhaling. Hy (Campbell) het 'n 
Boesman se lewe gespaar; daaroor, sê Campbell, was die 
Boesman b3y, iets wat vir ons almal maklik te verstaan 
is, maar nie vir Campbell nie : hy moes eers byvoeg die 
rede : ,,Life is precious even to a Bushman l" Nog een 
aanhaling om die verhouding tussen Boesman en Sende- 
ling te wys, en weer moet ons Campbell se eie woorde 
gee. Dit was by Ramah, nou in S.W. Vrystaat waar hy 
die Boesmankaptein Kiewiet besoek het. 

,,I spoke to him of God, and his soul, and 
,,eternity; but he seemed quite indifferent about 
,,these subjeets, making no reply, and asking for a 
,,tinderbox." 

Met die voorafgaande w T aarskuwings en aanmerkings, 
kan die skry wer nou die volgende twee stories voorlê, en 
dit aan die geagte lesers oorlaat om hul eie gevolgtrek- 
kings te maak uit die wonderlike ooreenstemming van die 
een met ons idee van die Drieëenheid, en van die ander 
met die dood en wederopstanding van Kristus. 

Stow vertel dat die kruis enkel, of in groepe van drie, 
'n ou Boesmanteken is, en van besonder nut by die be- 
handeling \an siek mense; ook dat daar drie groot kxp- 
teins bestaan : IKaggen, Kogas (sy seun) en 'Qwanciqut- 
chaa. Hulle is almal groot en magtig, maar íKaggen het 
beheer oor hul almal en gee sy bevele deur die í nder 
twee. 

Uit Bleek en Lloyd se Bushman Folklore kom die 
volgende baie verkort. Kogas die seun van iKaggen g\ an 
stokke haal (waarskynlik om 'n boog en pyle te maak) 
vir sy vader om die mense-wat-op-hulle-hakke-sit, mee te 
beveg (d.w.s. die bobejane toe hulle nog mense was). Na- 
dat hulle de saak lank bespreek het, kom hul dit agter en 
slaan vir Kogas sodat sy oog uitspring en hy self sterwe. 
Toe speel hulle met die oog bal-bal. En !Kaggen bïen dit 
en is so ontroerd, dat hy huil. Na *n rukkie staan i y op 
en gaan na hul toe; maar eers dro hy sy oë af . Toe spcel 



35 




Fig\ VII. 

BOESMAN TEKENINGE 

A., B., en C, na Mej. Helen Tong-ue. D., na Stow. 
Sien bds. 70 en 71. 



36 

hy saam, en met behulp van 'n bietjie goëlery steel hy 
die oog van hulle, en gooi dit in die water waar na 'n 
paar dae die seun Kogas weer aan die oog gegroei het, 
en splinternuut weer uitkom. 

DIE JAG* Van 'n bespreking van hulle godsdiens, keer 
ons nou na die meer materialistiese sy van 
hul lewe, en die eerste wat ons moet bespreek is natuur- 
lik hulle nering en hulle lewensmiddele. Die honger 
beheers die wêreld, en totdat die barbaar iets gedoen 
het om die inwen van sy kos effens te vergemaklik, 
sal ons tevergeefs soek na . kuns of 'n estetiese 
lewe. Die Boesman was 'n jagter; sy hele lew T e het afge- 
hang van die wild wat sy vee was, en ons kan nie dank- 
baar genoeg wees vir die eerste Boesman-voorvader wat 
die pyl-en-boog ontwerp het, en vir al sy nakomelinge 
wat met hul vernuftigheid al die ander kunsies uitge- 
vinde het nie, sodat die kunstenare van die ras tyd had 
om te droom, en ons van hul verskillende kunswerke 
iets na te laat. Sy kennis van jag-en sy metodes is dus 
van belang vir ons, want dit vind ook 'n weerkaatsing 
in sy kuns. 

As ons ,,jag M in sy wydste betekenis aanneem as 
kos soek, het die Boesman se jagkunde bestaan uit ken- 
nie in verband met die insameling van eetbare bolle 
(selfs as die blare al verdwyn het) van miereiers of Boes- 
manrys (d.w-s. die larwe van die miere) van insekte, van 
heuning, vis, en wild van alle groottes tussen 'n muis 
en 'n olifant. 

Hier is daar w T eer 'n interessante studie — die jag~ 
metodes van die Boesman, en alles wat daarmee same- 
hang. Die eerste w T at 'n mens sou merk as jy met 
'n Boesman gaan jag, sou sy wonderlike skerp gesig 
wees. Ons sal later weer op hierdie punt moet terug- 
kom, maar om hier aan te toon hoe skerp sy gesig was, 
afgesien van sy veldkennis wat dikwels sy gesig gesteun 
het, moet ons hoor wat Lichtenstein sê van 'n seker Boes- 
man, ene ,,Flamingo, M w T at Generaal Jansens met hom 
na Europa geneem het. Hy sê dat die Boesman se ge- 



37 

sig so skerp was, dat hy op die reis dikwels skepe van 
die dek gesien het wat die matrose, selfs van die mas- 
toppe met hul vêrkykers amper nie kon raaksien nie ! 
Bye in die vlug het hul gevolg, en op die manier die 
byneste gevind. Von Wielligh vertel ook van 'n ander 
manier w 7 aarop hul die rigting van die neste ontdek het. 
As 'n nes dan gevind is en dit hoog in 'n kransskeur sit, 
beklim hul die krans, indien nodig, met behulp van 
penne wat hulle inslaan, of anders kom hulle van bo 
af met behulp van lang rieme. 

Die twede punt wat 'n blank jaggenoot van 'n Boes- 
man sou merk, is sy wonderlike, byna geheimsinnige, 
kennis van spore. Vir hom was spoorvolg so maklik soos 
brieflees vir ons. Baie van die hedendaagse skrywers be- 
weer dat die wild altoos kort na 'n gifpyl hul tref, gevrek 
het; maar die rede van hierdie bew r ering hoef ons nie nou 
te bespreek nie. Dit kan bewys word dat dikwels, (waar- 
skynlik met die grootste wild) dit ure en ure geduur het 
voor die dier gaan lê, maar die Boesman het so 'n dier 
nie dadelik gevolg nie — hy het gewag tot dit tyd was 
vir die gif om te werk, en toe die spoor afgeloop — deur 
al die duisende spore van dieselfde soort dier ! Die 
betekenis van die spoor en sy verhouding tot die dier 
of mens self leer ons uit die geloof van die Boesman 
dat, as ons sterwe, die wind kom en ons spore wegneem — 
,,anders sou dit nog lyk," sê hulle, ,,asof ons nog lew r en- 
dig is." 

Ja, die Boesman kon ,,loop en lees " ! 'n Boesman 
kon te voet spoorvolg, en by berede Blankes hou ! En 
sy spoed is iets om te bewonder. Wat nou die / ,,record M 
sal wees, weet die skrywer nie, maar onlangs hoor hy uit 
'n geloofbare bron dat 'n Boesman tussen sononder en 
sonop 48 myl afgeloop het, en die oggend na die w T erk 
kom sonder om te wys dat hy iets besonders gedaan het 
of 'n slaaplose nag gehad het; en ook uit dieselfde bron, 
van 'n ander Boesman w T at weer tussen 4 uur v.m. en 
ongeveer 8 uur namiddag, 84 myl geloop het; en dan nog 
kla dat hy vroeër sou teruggekom het, maar die Baas het 
nog na die ete gaan slaap voordat hy hom die antwoord 



38 

Vvou gee ! Bleek en Lloyd se Boesmans vertel hoe hul 
lewendige (d.w.s. sonder wonde) wild ingehol het. Ver- 
beel jou 'n springbok of 'n hasie inhol ! Uit genoemde 
stories blyk dit dat een man 'n hasie kon inhol, maar wat 
meer waarskynlik is, is dat 'n partytjie saamgewerk het, 
en mekaar afgelos het soos Fritsch dit ook beskrywe. 
Fritsch, soos enige man wat oor die Boesmans skrywe 
moet doen, het taamlik baie aggegee op die jag, en sy 
opsomming van die onderwerp is goed. Die skerpte van 
die sintuie van die Boesmans, sê hy, en in die besonder 
van hul oë, is hulle tot groot nut gewees, maar dit maak 
nie vir hom 'n jagter nie; daarby is daar sy skranderheid 
en sy slimheid wat hom lei om álles aan sy doel diens- 
baar te maak. Hy het vernuftige valle en vangmetodes 
uitgedink om die wild in sy hande te kry wat baie van 
die ander inboorlinge nie eers kon naaap nie. En dan 
moet ons Fritsch se eie w 7 oorde hoor : 

,,Er kennt die Gewohnheiten der Thiere aufs 

»,Genauste und mit eiserner Geduld lauert er am 

,]bestimmten Ort auf seine Beute und fúhlt nicht 

,,Hunger, Durst, oder Hitze, solange noch eine 

,,Hoffnung auf Gelingen vorhanden ist/ J 

Oor die valle wat Fritsch van skrywe, is dit on- 

nodig om nou verder te spreek; maar daar is een vang- 

metode w 7 at by hulle so algemeen was, en met soveel 

variasies toegepas is, dat dit die moeite werd is om dit te 

ondersoek. In beginsel bestaan die metode uit 'n seker 

gevaarlike sentrum, en 'n tregter om die prooi op ge- 

noemde punt te konsentreer. Die gevaarsentrum bestaan 

miskien uit 'n vanggat, of 'n groepie skutters, of in die 

geval van vis — uit 'n mandjie, spesiaal ontwerp en ge- 

vleg vir hierdie doel. Die tregter bestaan uit klipmure, 

of uit ander jagters met veei strategie op seker punte 

geplaas, of uit 5 n ry stokke met koppe van met-rook-deur- 

trokke volstruisvere, of in die geval van die visvang, uit 

'n damwalletjie dwarsdeur die rivier gebou. Die prooi 

word dan aangeja na die bek van die tregter en by die 

tuit gedood. 

Die vanggate van die Boesmans is ook iets wat ons 



39 




F i g. VIII. 

BOESMANTEKENINGE. 

A. en D., na Mej. Helen Tong-ue. 

B., C. en E., van grot op die plaas Minnehaha, Distrik Zastron, 
O.V.S., na tekening-e van die skrywer. 
Sien bds 71. 



40 

aandag trek. Campbell vertel van 'n groep van twaalf 
gatei wat hy gesien het in clie vorm van 'n halfmaan 
20 voet lank, 10 voet wyd, en 5 voet diep in die grond 
gegrawe, met tw^ee rye kleintjies in die middel van elke 
put. Dit is byna ongeloofbaar dat die Boesman dit 
met hul 'kibie-stokkie kon gemaak het. 

Toe die ander rasse Suid-Afrika ingetrek het, en die 
Boesman in sy jagtery gestrem het, het hulle by die 
weerwraak van die Boesmans 'n ander merkwaardige 
kuns van die dwergies ontdek, naamlik dat die Boesman 
hom so goecl kon wegsteek en vermom dat jy byna op 
hom kon trap voordat jy hom sien- Dit was werklik 
'n groot kuns van die Boesman. Met 'n graskroon op 
sy kop, was hy in die gras onsigbaar; met 'n kop en 
vel van 'n dier oor sy lyf en sy kort bene deur die gras 
bedek, het hy wild bekruip. Hy het dit nie gewaag om 
diere te bekruip wanneer hy soos een van hulle vermom 
was nie, maar altoos wanneer vermom soos 'n diersoort wat 
gewoonlik met hul saamwei — met een uitsondering alleen, 
sover die skrywer w 7 eet, naamlik in diq geval van die 
volstruis. Is dit omdat die voël so vreeslik dom is, so 
min harsings het in verhouding met sy groot liggaam? 

Maar vermom soos stof of gras, of dier of voël, het 
hy met sukses sy vyand of prooi bekruip, en het ook 
geweet hoe om selfs sy vermomde lyf weg te steek, Baie 
Boesmans is voorsien van gelaatstrekke so plat dat 'n 
plank tegelykertyd ken, lippe, neus, wange, en voor- 
hoof kan raak, terwyl die uitpuilende oë nie ver van die 
plank sal sit nie. TJit die vorm van sy kop het die 
Boesman ook voordeel getrek, want, volgens Stow, as 
hy wild bekruip, en wil sien hoe dit voor lyk, lê hy 
plat op sy rug met sy voete na sy prooi en lig sy kop 
dan net so hoog op dat hy oor sy wange kan sien wat 
hy wil sien. As hy so lê, is sy oë (sy periskoop) feitlik 
die hoogste deel van sy kop, en alles te same is daar 
nie een vierkant duim oppervlakte van sy kop te sien nie. 

As hy naby genoeg aan die prooi kom, los hy 'n 
gifpyl. Sy boog is maar klein, sy pyltjie so lig, dat hy 
baie naby moet kom voordat hy kan skiet; en dan is 



4i 

dit alleen deur die gif dat hy iets met die wapen kan 
uitvoer. Die gif is van verskillende soorte — onder ander, 
slanggif, bolletjies-gif of malkopgif, klipgif, en 'Ngwagif . 
Die slanggif het hulle uit die gifkiiere van slange gekry; 
die malkopgif van die gif-amarillis (Haemanthus toxi- 
carus); die klip-gif (volgens Fritsch) van seker bolle wat 
tussen die rotse groei. Maar die giftigste van almal is 
die 'Ngwagif van die ingew T ande van die 'Ngwa, 'n seker 
soort rispe of wurm gemaak. Al die verskillende gifte 
is gemeng met een of ander soort harpuis van 'n nors- 
boom versamel, en dik gekook, sodat dit maklik op die 
pyl kan gesmeer word. Soos 'n skilder, nou hierdie, dan 
weer daardie penseel gebruik, of 'n kolfspeler nou die, nou 
daardie stok kies, so het die Boesman ook vir verskillende 
doeleindes verskillende gifpyle uit sy koker uitgesoek. 
Klein wild is gou dood, selfs met 'n swak gif; groot wild, 
en leeus het sterker gif nodig, maar die sterkste is nodig 
om die volstruis te dood. 

Die uitwerking van die aparte soorte gif w 7 as ook 
anders : die een het meer op die senuweegestel gewerk — 
die malkopgif — die ander het weer 'n ,,septiese n wond 
veroorsaak. Die dood volg gewoonlik binne twaalf uur 
van dat die man of dier deur die pyl getref is. 

Gewoonlik dra die Boesman sy pyle onderstebo in 
sy koker, maar as hy 'n geveg tegemoet gaan, dan dra 
hy die pyle in 'n band om sy kop waar hy hul maklik 
kan by, en dan kan hy, sê hulle, tot drie pyle in twee 
sekonde skiet ! 

EIENDOMS- Die maak van die pyle met sy los kop is vir 
BESEF. ons doel van belang omdat ons daarin sien 

hoe die Boesman die giftige pylkop bewerk 
het sodat dit in die wond kan bly steek, al breek die pyl- 
riet af. 

Ook om een ander rede is die pyle vir ons belang- 
ryk, naamlik omdat die jagter sy eie pyl met sy eie 
teken merk; want hier sien ons die begin van sferywe, en 
ook 'n bewvs van 'n vaste eiendomsbesef wat ons graag 
verder w^il ondersoek. Dieselfde beginsel van 'n teken 



42 

wat aandui dat 'n artiekel aan die of daardie behoort, is 
te vinde by die byneste wat altoos deur die ontdekker 
gemerk is as sy eiendom en daarna, soos een Boesman 
gesê het, soos sy melkkoei word. Kom daar 'n kolonis 
wat die teken nie sien of ken nie, en die nes berowe, 
het die Boesman weer 'n klagte teen die Blanke wat hy 
dan geregtig voel om te berowe. 

Die kos wat 'n Boesman gewen het, was sy eiendom, 
maar hy was baie gasvry, en het gewoonlik sy kos 
gedeel onder die ander. Dit word ook bewys deur die 
skelnaam ,,Vrot arm " wat hul gebruik om die gierig- 
aard te beskrywe. Die verdeel van kos was so algemeen 
dat daar spesiale beleefdheidsvórme teenoor die gasheer 
ontwikkel het, soos byvoorbeeld die terugbring van die 
bene na die gasheer as die maaltyd oor is. Maar ora 
absoluut seker te wees dat daar 'n eiendomsbesef onder 
hulle was, is dit nodig om te bewys dat hulle ook koop 
of ruil geken het, en ook diefstal bestraf het, want dit 
moet mos met eiendomsbesef gepaard gaan. Uit die ver- 
tellinge van Bleek en Lloyd se Boesmans kan dit gelukkig 
bewys word, want daarin lees ons dat die !Kun Boesmans 
'n dief selfs met die dood straf, terwyl ander verhale mel- 
ding maak van die verruil van goed saggebreide karosse 
vir rooi-smeergoed en gifpyle. Dit was natuurlik net onder 
hulselwe. Later, toe hul met ander inboorlinge gehandel 
het, het hulle, so vertel Mejuffrou Bleek vir die skrywer, 
velle en heuning vir ysterpylkoppe gegee (meestal heu- 
ning). Maar daar is ook 'n ander soort handel wat hul 
met die vreemdeling en uitlander gedrywe het wat interes- 
sant is in verband met die eiendomsbesef, en dit is die 
grondhandel. 

Toevallig is al die informasie in die verband wat die 
skrywer tot dusver ingewen het, van aparte bronne, net 
oor die handel tussen die Boesmans en die famielie Kok. 
In 1811 (of 12) was daar net een Boesman, Oktober 
Bailie, op die terrein waar die dorp Campbell vandag 
staan, en Adam Kok het hom 150 dalers betaal om van 
die fontein weg te trek. In 18 19 het Cornelis Kok weer 
seker bome afgekap om lande te maak. Die plaaslike 



43 




F i g. IX. 

BOESMANTEKENINGE (na Mej. Tong-ue). 

Sien bds. 72. 



44 

Boesman-Kaptein het by hom kom protesteer teen die 
uitroei van die bome wat vir hom en sy volk in die somer 
skaduwee verskaf het. As skadevergoeding gee Cor- 
nelis vir hom twee osse, tien bokke, en die wins van 
'n half boesel koring (d.w.s- ses sakke). 

In die ou dae, toe die Boesmans alleen Suid-Afrika 
besit het, het elke stam sy eie jagterrein gehad, en geen 
een kon sonder toestemming op J n anderman se terrein 
jag nie. Mejuffrou Bleek vertel vir die skrywer dat dit nie 
soseer die grond was wat hul besit het nie, maar seker 
fonteine met al die wild wat by dié fonteine suip. Ver- 
gelyk dit met die volgende aanhaling uit Stow se ,,Native 
Races of South Africa " : 

,,His territory extended from the Zeekoe river 
,,to van der Walts, Buffelfontein, and in describing 
,,it 'Na 'na 'Kow used to say he drank of the Zee- 
,,koe river and of van der Walts fonteirl. ,, 

In die Kaapstadse museum is daar seker bewerkte 
klippe wat as bakens gedien het. By 'n ooreenkoms tus- 
sen twee naburige stamme, is die bakens in die fontein 
gesink om later, indien nodig, as getuigenis te dien by 
5 n stryery oor die grense. 

Daar bestaan twyfel of die bakenklippe dan Boesman- 
of Hottentotklippe is. Hahn sê dat die Hottentotte 
hulle grense by fonteine bepaal het, en die Boesmans 
alleen by berge, ens. As dit waar is, is die bakens ongé- 
twyfeld Hottentotklippe, maar van wat hierbo aange- 
haal is, is dit duidelik dat die saak nog verder moet 
ondersoek word. Ons moet ook nie vergeet dat die 
fontein as sulks 'n groot rol in die jag van die Boesmans 
gespeel het nie. Dit was sy lokaas vir die diere in die 
droogte. Die klein fonteintjies word toegeprop — letter- 
iik met 'n platklip met *n sponsgat daarin, en by die 
groot íontein, dan die enigste water in die omgewing, lê 
hy die wild voor. Die grond dus, of in elk geval die 
fonteine en die wild wat daar suip, behoort aan die stam, 
en alle ander artiekels wat arbeid gekos het by die ver- 
vaardiging daarvan, kan beskou word as eiendom, tot 
selfs die smeergoed wat uit die ,,myn " moet gekap word. 



45 

So sou daar dan eienare gewees het van die rooi en die 
swart smeergoed waarmee hul hul gesmeer het, en die 
groen blinkende erts waarmee die meide hulle by hul 
feeste gepoeier het; die volstruiseierdop-krale wat hul 
so mooi gemaak het, en in snoere om hul lyf, nek, arms 
en gesig gehang het; die klein 'kibie-hangertjies, hul 
halssnoere van tande gemaak; hul karosse; hul sandale 
en ander kledingstukke; hul skilpaddop- en volstruisbors- 
been-skottels; hul kleipotte; hul mooi versierde volstruis- 
eierdop-waterkraffies; hul been- en ivoorelse; hul gifklip, 
hul pyl- en kraal-skuurklippe; hul vuisbyle; hul 'kibies, 
hul maalklippe, hul verf-potjies, hnl pensele en palette, 
hul velsakke, hul pyle, hul boë, hul pylkokers, hul vuur- 
maak-stokkies; hul fluitjies, tamboere, goura's en ander 
musiekinstrumente; hul matte; hul eiernette; hul vis- 
mandjies; hul oorbelletjies, ens. Die Boesman het baie 
daarvan gehou om sy lyf te versier, maar nie soveel soos 
die Bantoe nie. Hy self was nie mooi nie — sy gelaats^ 

trekke het ons alreeds bespreek. Die ander 
LIGGAAMS- merkwaardige deel van sy liggaam w 7 as sy 
BOU. fyn hande en klein voete. Die studie van 

die liggaamsbou van die Boesman behoort 
egter nie hier by ons tuis nie wat meer belang stel in 
sy karaktertrekke en in die ontwikkeling van sy brein. 

BOERDERY. Ons reken dat 'n volk die eerste stap in 
die beskawing gedoen het wanneer hul 
nie langer bereid is om te neem net wat die Natuur 
vir hul gee nie, maar wanneer hul daarvan w T erk maak 
om die Natuur te help kos lewer. Dit word dan gewoon- 
'lik verder uitgelê dat die ,,hulp ,y beteken veeteelt of 
landbou. As dit die toets is, dan is die Boesmans nog 
laer as die eerste stap, maar as ons reken w T atter inspan- 
ning dit gekos het om die eerste boog te maak, (wat die 
Australiers nooit geken het nie) en al die gifsoorte uit 
te dink, en al die valle, dan moet ons erken dat die 
Boesman wel bewus te werk gegaan het om die Natuur 
'n weinig milder haar rykdom met hom te deel. S\~ 
vanggate, en die arbeid wat hy bereid is om in dié ver- 



4 6 

band uit te oefen lewer verder bewys van sy ontwikke- 
ling. Daar bestaan wel beskrywings van die boerdery 
van seker Boesmans, maar dit was al in die neentiende 
eeu, en hul het dit van die Hottentotte en Bantoe geleer. 

REGERINGS- Dit word dikwels beweer dat daar geen 
VORM EN regeringsvorm of organisasie onder die 

ORGANISASIE. Boesmans bestaan het nie. Dit kom 
gedeeltelik deurdat die meeste skrywers 
maar die mense begin bestudeer het na hul as 'n volk 
opgehou het om te bestaan, en gedeeltelik deurdat die 
ideale regeringsvorm vir 'n volk soos die Boesmans so 
anders is dat dit nie so in-diê-oog-vallend vir die reisiger 
kan wees nie. Francis Leguat wat in 1708 sy reisver- 
bale gepubliseer het, sê : 

,,nog die Hottentotte nog enige ander nasie 

,,by die suid punt van Afrika is absoluut sonder 

,,regering nie. M 

Ons het dus skriítelike beweringe aan albei kante. 

Laat ons die aparte feite wat met die saak te doen het, 

ondersoek en sien wat ons daaruit kan aflei. Lichten- 

stein, sowat 'n honderd jaar na Leguat skrywe : 

,,daar is maar min verkeer tussen die aparte 

,,groepies; huile werk selde saam, as dit nie in 'n 

,,groot onderneming is waarvoor die verenigde 

,,krag van 'n groot getal geëis word nie. ,, 

Starrman, 'n twintig jaar vantevore, herhaal wat 'n 

trekboer vir hom gesê het, naamlik dat, van die Blanke 

met ywer die Boesman begin uitroei het by Bruintjies- 

hoogte, het dié hul aantal vermeerder. Dit steun wat 

Lichtenstein vertel, en wat Lichtenstein gesê het, bewys 

wel die bestaan van 'n organisasie wat die mense in geval 

van nood bymekaar kon roep, en dit weer veronderstel 

'n hoof, d.w.s. 'n regering hoe swak of vaag ook al ver- 

geleke met ons stelsels. Die skrywer is dus geneig om 

aan te neem w r at Stow sê. 

Hy skrywe dat 'n Boesman hom vertel het dat die 
ou Boesmans in seker gróot stamme verdeel is onder een 
groot hoof wat een stuk grond had (jagterrein), taamlik 



47 











W ■ 


llifj 


\&V 




i-\. .■.■•'. •'. .•:•'•'••.■;•...••;••'•'■•."'.""•.••■•■ xï B A .-. 






"•' '"' # •. ' Jr 


rv / f 


; '^i/» K 




§r / . 




Btl ÍW.;: ; ;'" 


bI&sÍkíwsI 


^»| m .; 






















V \ \ . \\ .':':•':' 




V ' '■:■.'' •"/. \ \ "■''.■ \ \'. 




\ \\ \\ 








Jb /l 






'/ f- : /v' : .'.'■*■'.. ^*\ L: : : : 





Figr. X. 

BOESMANTJEKENINGE (na Mej. H. Tongue). 
Sien bds. 72. 



goed afgebaken. Die stamme is clan verder verdeel en 
onder onderhoofde geplaas wat elkeen byna onbeperkte 
magte had. Maar in tye van gevaar het hul altoos weer 
rondom die groot Kaptein vergader. Hulle was baie 
getrou. 

As Stow verder reg is in sy bew 7 ering dat die Tam- 
boekies bestaan uit Boesmans en 'n deel van die Abatem- 
boe wat by Boesmans beskerming teen hul vyande na 'n 
burgeroorlog kom soek het, dan is die bestaan van 'n 
organisasie absoluut bewys, want 'n Bantoe-stam, al is 
dit verslaan, kon onmoontlik 'n veiligheidsoord by tw T ee 
of drie loshangende ,,huisgesinne " van Boesmans gevind 
het 

OPYOEDSNG. By die studie van 'n hoogbeskaafde volk, 
is dit gebruiklik om saam met die rege- 
ringsvorm ook die opvoedingstelsel te ondersoek. Hier 
is daar maar min te vertel. Die kleintjie word gebore en 
dit duur miskien twee en 'n half jaar voor hy gespeen is. 
Intussen het hy al begin ronddwaal en saadjies en bolle 
begin toets. Soos die kinders van ander rasse moet hulle 
maar altoos klaar staan om te doen wat die ouers sê. 
'Soggens na 'n fuif, as die ouderlike tong droog uit- 
hang van die katsenjammer, moet die kleintjies opstaan 
en water haal — vader en moeder het mos nog nie uit- 
gerus nie. Daar was nie kweperlat in daardie dae nie, 
maar wat ook al die surrogaat was, dit was doeltreffend; 
alhoewel daar ook 'n ander middel was om die Boes- 
mannetjies soet te hou, naamlik deur Paaiboelies waar- 
van ons ook hoor. Verder was die speel van die kinders 
maar die werk van die ouers verklein. Mejuffrou Bleek 
vertel die skrywer ,dat die ou Boesmans klein pyle en 
boë vir hulle seuns gegee het, en \goin- \goins vir die 
dogters. In die Kaapstadse museum is daar klein 'kibies 
wat volgens Dr. Peringuey speelgoed is. As dit so is, 
styg die Boesman as vader hoër in die agting van die 
skrywer. Watter ouer sal vandag 'n 'Kibie vir sy kind 
maak ? Dat die seuns met hul vaders uitgegaan het om 
te jag, en so kennis opgedoen het van diere en wind en 



49 

spoor, kan die skrywer nie bewys nie; maar dit is ver- 
moedelik. Dat hul in skyngevegte geleer skiet het, weet 
ons. Twee seuns (of mans) met egte gifpyle bewapen, 
skiet in dié gevegte op mekaar so vinnig as hul kan, en 
elkeen probeer om te koes sodat die ander se pyl hom nie 
raak nie. 

In verband met die opvoeding van die kinders is die 
volgende verhaaltjie te kostelik om uit te laat. Een van 
Dr. Lloyd haar klein Boesmannetjies was 'n bietjie on- 
manierlik. Dit het die ander Boesmans soseer vererg 
dat hulle na die Dokter gaan om beleef verskoning vir 
die kind te vra, want, sê hulle, haar ouers is dood toe sy 
nog 'n babetjie was, en sy is by blankes groot geword ! 

PERSOGNLBKE Was die Boesman ernstig toe hulle dit 
NAME. kom sê, is die storie pragtig; het hulle 

dit vir 'n grap bedoel, is dit nog mooier. 
En daar is mense wat wil beweer dat 'n man wat soiets 
kon sê, nie eers sy kind 'n naam kon gee nie. Daar is 
mos baie skrywers wat weet te vertel dat die Boesmans 
nie name gehad het nie. Dit is nie nodig om die be- 
wering ernstig te weerspreek nie, ons weet dat hul name 
had, maar daar moet darem 'n rede wees waarom so 'n 
storie begin het, en die skrywer meen dat hy die rede 
ontdek het. Ons moet weer Campbell raadpleeg — die 
arme sendeling wat die inboorling in die algemeen en 
•die Boesman in besonder nie kon verstaan nie, maar 
wat tog deur die snaakse kaskenade wat hy met die 
Boesman aanvang, so 'n helder lig op die vraagstuk werp. 
Campbell skrywe : 

,,It was some time before I could even learn 
,,what was the captain's name. They consulted 
,,together three or four minutes laughing several 
,,times. The captain appeared to be requesting 
,,his wife to help him, either to recollect, or to 
,,decide what was his proper name. At length... 
,,he said his name was Hoakay " 

Onder baie inboorlinge word dit nie toegelaat om 'n 
man se naam te noem nie- Onder seker Bantoe-stamme 



50 

was dit nie eers toegelaat om enige lettergreep te gebruik 
wat voorkom in die naam van die kaptein nie, en as 'n 
gevolg, by elke verandering in die kapteinskap, moet 
'n nuwe klomp woorde opgemaak word. Dit is die werk 
van die vrouens en dié gewoonte heet die Hlonipa. Die 
skrywer het nog nie bewys gevind dat daar ook so 'n 
taboe onder die Boesmans bestaan het nie, met uitsonde- 
ring van die verhaal van die seun wat bal-bal met die 
Wind gespeel het, en een.of twee ander verhale van die- 
selfde soort; maar tog sou die bestaan van die gewoonte 
of bygeloof heelwat feite verklaar. 

i 
VERHOUDING Onlangs is deur een van ons 

TUSSEN BOESMANS Afrikaanse staatsmanne die be- 
EN HUL BURE ginsel neergelê dat wat die ander 

rasse van jou dink, byna net so 
belangryk is as wat jy self is. Sonder om dié teks te 
bespreek, kan ons daarvan gebruik maak as 'n inleiding 
om vir die volgende indeling van ons onderwerp te dien : 
Wat was die verhouding tussen die Boesmans en hul 
bure ? Wat het hul van rnekaar gedink ? 

Die Boesman het die Blanke beskou as 'n gevaarlike, 
magtige, wrede vyand wat sy land wou steel, en hom 'n 
slaaf maak, of vermoor. Die Blanke, soos ons alreeds 
gesien het, het hom aangesien vir iets wat nie heelte- 
mal mens is nie, 'n vuil, lastige pes wat nie vir hom 
wou kom werk nie, maar gedurig sy vee wou steel. Die' 
ander inboorlinge het almal die Boesman geminag — soos 
die Blanke het hulle ook gemeen dat die Boesman nie 
mens is nie, en dit is duidelik te bespeur in hul ,,folklore ,, 
en hul bygelofies, Renshaw byvoorbeeld in 182 1 vertel 
dat onder die Kaffers 'n mens eers 'n leeu of 'n Boes- 
man moet gedood het voordat hy seker poste kan be- 
klee, terwyl die folklore praat van die eerste man wat 
gekom het toe daar maar net Boesmans en diere op die 
aarde was. Die name wat die meeste Bantoe-stamme 
vir die Boesman het is Abatwa of Abatua — d.w.s. dwer- 
gies. Ook tref ons die woord Wak-Wak — d.w.s. die 
mense wat soos bobejane praat (vergelyk Barbatos). 



5i 




Fig\ XI. 
BOESMANS-TEKENS. • 

a. van grot boomkwekery Ladybrand ; b. en e., van plaas 
Brigfhtside, Ladybrand, nagemaak deur die skrywer. Die 
ander is uit verskillende g-epubliseerde werke. 
Si»en bds. 73. 



52 

Die Sesoetoe-woord het ons alreeds gehad — Baroa, díe 
mense van die Suide. Die Soeloe-name beteken olifant- 
jagters en aardmannetjies, maar saam met die minagting 
bestaan daar ook 'n vrees vir die geheimsinnige dwergies 
wat hulle nie heeltemal kan verstaan nie. By water- 
wys, en vutirmaak met die vuurstokkies, kan die Bantoe 
nie met die Boesman konkureer nie. So ook met die 
gífpyle; die Bantoe probeer ook gif maak, maar het nooit 
dieselfde vertroue in sy eie preparaat nie, sê Fritsch, 
terwyl Lichtenstein se Betjoeanas die gifpyle van Boes- 
mans wat hulle optel, bêre- Soos ons alreeds gesien het, 
het hulle kaptein ook eenkeer 'n Boesman-dokter geraad- 
pleeg. As die slot van hierdie indeling kom goed te pas 
'n vertaling van die inleiding tot 'n artiekel oor Boesman- 
skilderye deur Rev. T. W. Green. Hy sê : 

,,Die naam waaronder die skilderye onder die 
5 ,Kaffers gaan is o datiwe ba Batwa — ,Skeppinge 
„van die Batwa (Boesmans). Dit is merkwaardig 
? ,dat die voorsetsel o persoonlik is, en neem aan 
,,die persoonlike vorm van die twede naamval van 
9 ,die woordjie ba (van) : asof die inboorling se gees 
,,deur bewondering of eerbied aangetas is." 

DAPPER- En daar het rede bestaan vir die eerbied, nie 
HEID. alleen vir hulle kuns nie, maar ook vir die 

dapperheid van die klein mensies wat so dapper was dat 
oorlogvoerende Bantoe-stamme Boesmans gebruik het in 
die voorfront van die geveg. 

Vir dapperheid en vryheidsliefde is die Boesman nog 
nooit oortref deur enige ander nasie nie. Die punte kan 
miskieri die beste duidelik gemaak word deur stories en 
uittreksels uit die geskiedenis van die Boesmans in die 
laaste jare van hulle eensydige stryd vir hul land en hul 
vtyheid. Maar voordat die verhale voorgelê word, om 
diegene stil te maak wat miskien sal beweer dat dit nie 
skone dapperheid was nie, moet dit geboekstaaf word dat 
Boesmans al uit louter mensliewendheid hul lewe in pand 
gestel het om Kaffers te red — ja om selfs 'n jong hondjie 
te red. 



53 

In die volgende storie is dit nie alleen die dapper- 
heid maar die brutale humor van die Boesman wat jou 
tref . Campbell praat weer : 

,,'n Groot span Boesmans het 'n rukkie ge- 

,,lede na ou Lattakoo gegaan en in die helder mid- 

,,dag 'n klompie vee in gesig van die dorp gebuit. 

,,Die inwoners, om rede 'n pak wat hul onlangs 

,,van die Boesmans ontvang het, was so bevrees, 

,,dat hul geweier het om hul op te volg. Dié bang- 

,,broekigheid het die Boesmans so aangemoedig, 

,,dat hul na die grens van die dorp kom en potte 

.^eis om die vleis van die buitgemaakte diere in 

,,te kook." 

'Om die dapperheid van die Boesman te bewys, kan 

daar baie gevalle aangehaal word, maar vir ons doel is 

dit genoeg om te vertel hoe die Boesmans leeus jag. 

Hulle wag tot die leeu hom dik gevreet het en rustig 

slaap, dan bekruip hulle hom, en party van die jagters, 

want hulle gaan nie alleen nie, skiet hom, terwyl die 

ander 'n groot karos om sy kop woel sodat hy hul nie 

kan verslind voor die gif werk nie. Mense wat hart- 

kwaal het, behoort so 'n jag nie by te woon nie ! 

Op Bainsvlei, naby Bloemfontein, het die ou Mnr. 
Bain baie leeus geskiet. Hy het 'n heel klompie mak 
Boesmans ook op sy plaas gehad wat hy daar vir sy 
plesier aangehou het, en as daar 'n leeu moet geskiet 
word, gaan hy op 'n plek voorlê en hulle, ongewapend, 
moet die leeu gaan lok van sy lêplek, tot waar die baas 
voorlê. Fritseh vertel dié storie vir die waarheid*. 

VRYHEIDS- Theal prys ,,the intense love of liberty " van 
LIEFDE. die Boesman; Fritsch, ,,diese Freiheitsliebe ,> 
maar Stow gee vir ons 'n skets wat hy van 
Dr. Rubidge, wat blykbaar self teenwoordig was, ge- 
hoor het. Dit het geen verder aanmerking of aanvulling 
nodig nie : 



^Onder Stow se tekeninge is daar een wat bewys dat die 
storie w r aar is. 



54 

,, Nadat hulle seker skade teweeg gebring 

,,het, is die stammetjie omsingel deur 'n kom- 
,jmando wat hul nagevolg het, en daarin geslaag 
,,het om hul af te sny tussen die rotse van 'n oor- 
,,hangende punt bo 'n steil afgrond. Hier vir die 
,,íaaste keer het dié Boesmans gestaan om slag te 
,,lewer. Hulle onversadigde vyande dreig aan die 
,,een kant, aan die ander lê die afgrond w r at alle 
,,moontlike hoop van ontsnapping belet. 'n Bloe- 
,,dige maar hopelose stryd vir die lewe begin — een 
„na die ander val hul voor die koeël-reen wat hul 
,,teenstanders op hul uitgiet. Die gesneuwelde en 
,^sterwende lê opgehoop op die skrikwekkende 
,,krans; veel, met hulle laaste worsteling met die 
,,pyn, rol en val tussen die omliggende punte en 
,,splete. Maar weerstand bied hul nog, en be- 
,,swyk een na die ander tot alleen een enkele 
,,oorbly. 

,,En tog, met die bloedige hoop dooies om 
,,hom, en die verbryselde lyke van sy kamerade 
,,op die rotspunte onder hom, het hy net so onbe- 
„vrees daar uitgesien as toe hy deur die ganse 
,,genootskap van s} r dapper broederkrygers om- 
, ; ring w r as. Op die uiterste punt van die oorhan- 
,,gende rotse neem hy sy posiesie in; daar, met 
,,'n afgrond van sowat tweehonderd voet aan ieder 
,,sy van hom waar geen man hom sou durf volg 
,,nie, daag hy sy vervolgers uit. Tussen die 
,,koeëls wat soos haelstene om hom heen slaan^ 
,,het dit gelyk as of hy met paljas betoor is, cn 
,,met nimmer feilende hand los hy pyl na pyl op 
,,sy vyande waar en wanneer een van hulle on- 
,,versigtig hom ontskuil. 

,,Die snaar van sy boog lê al teen sy laaste 
„pyl; 'n gees van medelyde trek blykbaar oor 
,,die venynige vyandelike skaar w 7 at hom van alle 
,,kante bedreig; hulle roep na hom dat sy lewe sal 
,,gespaar word as hy hom oorgee. Met minagting 
5 ,skiet hy sy laaste pyl op die spreker met dié 



55 




Figr. XII. 

Gegrraveerde Olifant, na 'n skets van die skrywer. Die rots 
rnet die kunswerk daarop is in die Museum, Kaapstad, 

Sien bds. 74. 



56 

,,woorde : /n Opperhoof weet wel hoe om te 
,,sterwe, maar nooit om oor te gee aan die ras 
,,w T at hom uitgebuit het nie V Toe met 'n wilde 
,,kreet van minagting draai hy om, en spring daar 
,,onbevrees die steil afgrond af waar hy, op die 
,,rotse vermorseld, sy dood ontmoet. So het ver- 
,,gaan met onverskrokke moed die laaste van sy 
,,stam, en met hom verdwyn sy stam ook uit die 
,,geskiedenis van Suid-Afrika. ,> 

EERLIKHEID Dapperheid en vryheidslief de bewon- 

EN HOFLIKHEID. d e r ons, maar dit het vir ons nog 
meer waarde wanneer dit gepaard 
gaan met 'n gevoel van eer en eerlikheid — en dit het 
die Boesman gehad. Hierdie punt het ons al vroeër aan- 
geraak, maar die getrouheid aan hul vriende moet bok 
beskrywe word. Van sy baas sou hy byvoorbeeld nooit 
steel nie. Sy baas sou hy nooit namaak nie, alhoewel 
hy die dramatiese kuns goed verstaan het, en baie lief 
was om dit te beoefen. Alles van sy baas wat verlore 
raak, bring hy vir sy baas terug as hy dit opteL Mejuf- 
frou Bleek vertel hoe daar twee Boesman-kwaaddoen^rs, 
w T ie se tyd op die breekwater om was, by Dr, Bleek vir 
kos ens., aankom. Hulle is vriendelik onthaal, en na 
'n dag of twee sou hulle hulle reis voortset, Die aand 
voor hulle vertrek, groet hulle mooi vir die Blankes en 
kry hul padkos, w r ant hulle sou douvoordag vertrek. 
Die volgende dag toe die mense opstaan, is die tuin van 
alle blare skoon gevee — 'n teken van dankbaarheid wat 
'n arm witman nie beter kon bedink het nie. Dit was 
hulle erekode : ,,getrouheid aan jou vriende P ? 

GEDULD. g n getrouheid ook aan die werk wat begin 
is. Wat die Boesman aanvaar r gaan hy mee 
entuit. Geduld het die Boesman in oorvloed gehad. Die 
'kibie, en die vanggate is daarvan genoeg getuienis, maar 
daar is baie feite wat almal 'n bewys lêwer van dié 
deug. Geduld en ywer het die Boesman uitgeoefen — 
die lui niksnuts soos ons te lief is om hom te beskrywe ! 





PLAAT A. 
Ou ratsskilderinge van Aïtamira. na Abbe Breuil. 



57 

*n Man wat 'n haas of 'n springbok kan inja, is nie lui 
nie ! In die warm son ja hulle die wild tot een van 
die twee flou val. 'n Muil, sê hulle, kan jy nie dood- 
werk nie, want hy besit nie moed of trotsheid nie, maar 
'n perd kan jy aanja tot hy in die tuie doodval. En die 
Boesman dryf homself tot hy inmekaarsak, en as sy 
maters hom nie kom help nie, sal hy daar sterwe. 

Sy brein is maar klein, maar sy lyf ook; en sy brein, 
sy wilskrag hou hom gespanne as hy opgewonde raak. 
Met hom, soos met ons kunstenare vandag, word 'n werk 
wat bégin, en afgewerk kan word, met ywer gepak, en 
klaargemaak; maar die nimmereindigende dagelikse klein 
werkies wat die siel van 'n kunstenaar breek, kon die 
Boesman ook nie baasraak nie, en daarvandaan die feit 
dat hul nie verder ontwikkel het nie. Brein, nieteen- 
staande wat baie skrywers sê, had hulle bepaald. Dink 
maar byvoorbeeld aan hulle ontwikkeling in hulle jag- 
metodes ens., wat hulle hier in Suidafrika moes uitge- 
werk het, afgesien van die kennis wat hulle uit die 
JNoorde saamgebring het. Ook iewer die Boesman be- 

wys van sy vermoë deur die gemaklike wyse 
TAAL. waarop hy tale aanleer. Verskillende outori- 

teite maak spesiaal melding hiervan, en een ver- 
tel van 'n Boesman wat buiten en behalwe sy eie taal 
vlot Afrikaans praat, meer Engels ken as baie Boere, 
en sowat ses ander Hottentot- en Bantoe-tale magtig is 
Om hierdie puïit te bespreek, sal ons 'n bietjie te ver 
van ons onderwerp aflei. Ook die bespreking van hul 
taal is buiten die bevoegdheid van die skrywer. Alle Afri- 
kaners weet dat Boesman-taal, saam met Hottentot- en 
een of twee Bantoe-tale die klappers besit, maar dat 
die Boesman taal meer het as die ander. Die klappers 
is moeilik vir die Blanke om uit te spreek, ja selfs om 
die aparte klappers vanmekaar te onderskei, en die mo- 
derne uitvindsel die praatmasien, probeer nie eers om 
die klappers weer te gee nie ! Mejuffrou Doris Bleek, 
een van die weinige Blankes wat vandag nog kennis het 
van die Boesman-taal, het die skrywer 'n paar feite mee- 
gedeel; onder ander, ook wat aantoon hoe die Boesman 



aggee op die gang van 'n mens, vertel sy dat die Boes- 
man byna tweemaal soveel werkwoorde het vir verskil- 
lende maniere van loop, kruip, slinger ens. 

Maar terwyl ons die behandeling van die onderwerp 
van taal moet oorlaat aan die taalkundiges, is daar een 
metode van gedagtewisseling wat die Boesman gebruik 
het, wat ons wel hier kan bespreek, naamlik die sein- 
taal. Dit is te verwag dat die Boesman 'n seintaal had. 
Alle nasies of klasse wat met mekaar wil gesels waar 
daar te groot geraas is, of waar daar nie mag gepraat 
word nie, het so iets. Die skooljong, die arbeiders in 
seker fabrieke, die spoorwegwerkers ens., het almal hul 
eie seintaal. Die bewoner van „flats " in Napels kan 
lang besigheidsgesprekke met die groentesmouse onder in 
die straat voer sonder om 'n woord uit te spreek. Die 
Grieke kon met gebare feitlik enige getal merk of weer- 
gee. En wat vind ons in die geval van die Boesman? 
Ongelukkig maar min besonderhede. Stow vertel dat 
hulle voor 'n strooptog die hele aanval in al sy besonder- 
hede bespreek, en alle moontlike uitslae bedink en 'n 
kode van seine uitwerk om mekaar bekend te maak met 
die loop van sake gedurende die aanval. As dit so is, 
moet ons verwag dat vir eenvoudigheid hulle, sover 
moontlik, gedurig dieselfde seine gebruik het, en so 'n 
seintaal ontwikkel het. Campbell en 'n paar ander 
skrywers vertel vir ons van enkele gebare. Bleek en 
Lloyd vertel dat as *n man by 'n jag flouval, hy stof 
opgooi as 'n teken dat hy hulp nodig het. Campbell 
vertel ook hoe hulle (d.w.s. onbekende wilde Boesmans) 
nog een aand met vuurseine hom op die regte pad na 
water gehelp het. Vergelyk ook die volgende twee uit- 
treksels, een byna 'n eeu en 'n kwart oud van Lichten- 
stein, dat ander nog geen ses maande gelede nie deur 
Reuter uit S.W. Afrika gesein : 

,,Die Bosjesmanne het 'n onafgebroke kommu- 
,,nikasie met mekaar, so goed, dat hulle alles weet 
,,wat in die land aangaan, nie alleen gouer nie; 
,,maar meer akkuraat as enige ander nasie. Indi- 
,,widuele Bosjesmanne, sê hulle (d.w.s. die Betjoe- 



59 

,,anas) kom ongewapend en alleen na hulle (Betjoe- 
,,ana) veewagters en smeek om kos^ in terug- 
,,betaling waarvoor hulle meedeel enige nuus wat 
^hulle van wis. M 

Die twede uittreksel is uit een van Reuter se tele- 
gramme oor die geval van 'n seker patrollie onder Kapt. 
Swemmer wat 160 myl van Grootfontein al hul kamele 
en al hul water buiten een kameel en een bottel water 
kwytgeraak het. 

,,Toe kom een van die geheimsinnige gebeur- 
,,tenisse wat in die wilde Afrika gebeur. Op een 
,,of ander wyse stuur die Boesmans die boodskap 
,,aan dat Kapt. Swemmer deur leeus aangeval is, 
,,en met een kameel aankom en water nodig het. 
,,Die Boesmans op die grens van Grootfontein ont- 
,,vang die boodskap, en deel dit met die beamptes 

,,by Grootfontein mee Hoe die nuus vervoer 

,,is, bly onbekend. Boesman-bodes mag miskien 
,,die moeite gedaan het om dit na Grootfontein te 
,,bring. Dit, dink die mense is nie baie waarskyn- 
,,lik nie, en die ou Blanke-inwoners glo liewer dat 
,,die Boesman die groot primitiewe gawe van tele- 
,,patie besit." 

En waaroor gesels die Boesman ? Xatuurlik oor 
sake w r at binne of naby die grense van sy kennis lê. Die 
Jonkvrou Augusta Uitenhaag de Mist het in 1802 baie 
kortaf die kennis van die Boesman beskrywe. ,,Hy het 
kennis van niks, ,, skrywe sy, ,,as van gifpyle en vuur- 
maak. ,, Dit is egter nie so nie, en buiten en behalwe 
sy kennis wat ons alreeds ondersoek het, wil die skrywer 
'n paar feite voorlê in verband met hulle kennis onder 
die volgende hoofde : aardkunde, aardrykskunde, reken- 
kunde, dierkunde, geneeskunde, plantkunde, sterrekunde, 
letterkunde, digkuns, toneelkuns, danskuns, musiekkuns, 
giaveerkuns en skilderkuns. In seker van genoemde in- 
delinge van kennis, is hulle vordering groot gewees, ín 
ander weer, minder; maar afgesien van hulle kunste, was- 



6o 

hul almelewe prakties. So was dit ook 
AARDKUNDE me t hul kennis van aardkunde. Die 

stowwe wat hulle van wis, was die grond- 
stowwe waaruit hulle hul verf gemaak het, waar- 
van hul hulle pylkoppe gemaak het, en hulle bore; 
maar hulle het ook geweet wat vandag amper 'n 
verlore kuns is, d.w.s. hoe om die vuurklip te slaan om 
die verskillende werktuie te maak; ook wis hul waar om 
vir water te soek en dit was vir hulle altoos al te mooi, 
w r anneer in die diens van die Blanke, om met hul kennis 
te pronk, en gou water te vind na die Bantoe tevergeefs 
probeer het. 

AARDRYKS- As deur Aardrykskunde verstaan word 'n 
KUNDE. kennis van waar riviere hulle oorsprong 

het, en waarheen hul loop, en dergelyke 
dinge, dan het die Boesman feitlik geen kennis van 
aardrykskunde gehad nie. Hulle het name vir riviere 
gehad, en ook ander plekke soos berge en fonteine het 
name gekry; maar in die vrugbare dele van ons land het 
die Boesman nie veel gereis nie, en dus nie veel kennis 
van die land as 'n geheel opgedoen nie. Boesmans wat 
Campbell mee gepraat het, is oud gew T ord sonder om 'n 
vyf-en-twintig myl van huí geboorteplaas te gaan. Aíaar 
terwyl soveel dorpelinge wat vandag met hulle kennis 
van aardrykskunde kan spog, op die veld verdwaal, ja, 
selfs binne tweehonderd tree van hul eie woninge, het 
die Boesman die wonderlike gawe gehad om altyd die 
regte koers huis toe te ken, al neem jy vir hom hoe ver, 
en langs watter kronkelende paaie ook al. 

REKENKUNDE. i n rekenkunde was hulle ook swak. 
Hulle het name gehad vir een, twee, en 
drie, en geen hoër getal nie, vertel Mejuffrou Bleek, maar 
hulle het gesê veel, of met hulle vingers gewys : ,,so- 
veel ,? vir getalle tussen drie en elf. As dit verby die 
tien kom, is hulle verlore, en sê net ,,seer veel." Mejuf- 
frou Bleek egter sê dat sy nog nooit 'n Boesman gekry 
het wat nie kon tel nie, maar dan maak hul gebruik van 
die Afrikaanse of Engelse of Bantoe-telwoorde. 



6i 

Die waarde van rekenkunde word eers deur 'n volk 
gevoel as hul begin handel, of voorsorg vir die toekoms 
maak, soos byvoorbeeld vir die winter ens. Die Boes- 
mans, soos ons al gesien het, het wel 'n bietjie handel 
gedryw T e, maar alhoewel hulle nou en dan 'n bietjie bil- 
tong maak of miereiers of sprinkhane braai en niaal, duur 
dit maar 'n w T eek of tw T ee voor alles weer op is. Onder 
hierdie omstandighede is daar maar min ontwikkeling in 
rekenkunde te verwag. Tussen hakkies is dit miskien 
nodig om te sê dat die gebrek aan hoër getalle as drie 
nie beteken dat hul nie met hoër getalle kon werk nie. 
Die Indiërs byvoorbeeld het twee woorde lakh en crore 
vir getalle wat ons nie woorde voor het nie, maar tog 
w r erk ons met daardie getalle (d.w.s honderdduisend en 
tien miljoen). Die Australiër het ook maar w T oorde vir 
een en twee; maar drie is vir hulle twee-een; vier, twee- 
twee; nege, twee-twee-twee-twee-een; tien, twee hande; 
twaalf, tweehande-twee; twintig, een man; en drie-en- 
neentig, byvoorbeeld, tweeman-tweeman-tweehande-twee- 
een. Stow beweer dat die Boesmans op dieselfde manier 
tot tien getel het. 

DIERKUNDE. Maar dit was in dierkunde dat die Boes- 

man uitgeblink het. Dit is waar dat hy 
nie 'n klassifikasie van die diere had of vir hulle lang 
Latynse name gegee het nie, maar h\ T het hul spore ge- 
ken en gegraveer op rotse. Hy het hulle manier en 
gew T oontes tot op 'n haar geken, en gaan ure en ure van 
tevore sy posiesie inneem waar hy weet dat die wild op 'n 
seker t^^d sal kom. Die gevalle alreeds gesiteer met die 
leeujag bewys byvoorbeeld dat hulle die leeu se gewoontes 
baie goed geken het. Ja, en daar is van hulle wat be- 
weer dat hulle die taal van die leeu en ander diere kan 
verstaan. Moet ons die bewering as verspot verklaar? 
Nee geensins. Laat ons weer hoor wat Campbeli sê, die 
man wat hier in ons land in 'n wit-en-blou-gestreepte 
broek rondgery het om die Boesmanmeide die alfabet te 
leer. Hy sê dat 'n leeu en 'n volstruis so amper die- 
selfde geluid maak dat hy die een nie uit die ander kon 



02 

onderskei nie- Dat hulle in dieselfde musikale klas kom, 
is waar, en Boesman folklore bewys dat die Boesman dit 
ook besef het, maar geen volstruisboer sal vir 'n minuut 
twyfel wanneer hy die een of die ander hoor nie. Blind- 
doek enige boereseun, en plak hom by 'n hoenderhok 
neer. . Van wat die hoenders daar gesels sal hy haar- 
fyn kan beskrywe wat onder hul daar plaasvind. Van 'n 
hond se blaf kan 'n mens sê wat vir wild hy gevind het, 
en kortom, verstaan ons die taal van die diere wat ons 
rondom ons het. Wat die Boesman dus bew r eer van die 
dieretaal is heeltemal geloofbaar. Dat hy hul gewoontes 
so goed ken dat hy as 'n dier vermom, tussen hulle kan 
ingaan, bewys ook dat hy in daardie opsig baie meer 
kennis had as ons hedendaagse dierkundiges. Dit is 
nou nie te lank gelede nie dat Farve, die Franse entomo- 
loog, ontdek het waar die gif op die hare van rispes van- 
daan kom. Die kortbeen-jagters het dit al lankal geken, 
en na die bron daarvan gegaan om pylgif te kry. En die 
wonderlikste van alles is nie dat hulle die en 
GENEES- G ok ander gifte ontdek het nie, maar dat hulle 
KUNDE. me t die verskillende teëgifte wat miskien die 
grootste deel van hulle geneeskunde uitgemaak 
het, bekend geraak het. Hulle het wel ook van ander 
medisyne af geweet, en hul dokters het kennis gedra van 
nog meer; maar, soos selfs by ons moderne dokters in 
seker mate oogverblindery uitgeoefen word, omdat die 
mensdom dit wil hê, het hulle dokters ook getoor. Wat 
nou ook weer onlangs gebeur het, bewys, alhoewel nie 
absoluut nie, dat die Boesman medisyne het. Tien Boes- 
mans (Marsarwes) is op 'n beskuldiging van moord, ge- 
vang, en in die tronk vir tien maande opgesluit. Toe, na 
tien maande die regering besluit het om nie met die saak 
aan te gaan nie, was daar maar vyf oor ! Die ander is 
intussen gesterwe, maar die oorblywende, wat darem 
ook siek was, kom dadelik weer reg toe hul weer by hul 
wortels kon kom. Van hul towermedisyne soos die ge- 
kruiste houtjies, en snye oor hul liggaam, is dit on- 
nodig om nou hier verder oor uit te brei. Hul genees- 



63 

PLANT- kunde, as 'n ware kennis apart van byge- 
KUNDE. loof, het afgehang van hul kennis van plant- 
kunde, en dit soos ander kennis van hulle 
was eg prakties. Van bolle en blare en saad, het hulle 
geweet wat eetbaar is, wat medisyne is, en wat gif is — 
en dié vraag bly onbeantwoord : waar, hoe, en wanneer 
het hulle die belangryke kennis opgedaan? Hulle het 
STERRE- nooit plante gekweek nie, nooit geploeg of 
KUNDE. gesaai nie, en dus verwag 'n mens nie dat 
hulle die jaar in jaargetye sou verdeel nie, 
maar hulle het 'n woord vir somer, 'n ander vir winter, 
en een vir lente wat beteken vroeg-somer. Mejuffrou 
Bleek weet egter van geen woord vir herfs nie. Die skry- 
wer meen dat die begin van ware sterrekunde in die land- 
bou en die seevaart lê, en dat later die studie weer 'n 
verder stoot gekry het deur die Bygeloof wat altoos 
met die sterre gepaard gegaan het. Ónder die Boesmans 
vind ons dus ook nie 'n ware kennis van sterrekunde 
met kennis van die reis van die son deur die konstella- 
sies nie, maar 'n kennis alleen vari seker sterre en ster- 
regroepe. Canopus, een van die groter sterre, en Sirius 
het hulle ook geken en aanbid soos alreeds vermeld, 
maar wat interessant is, is hulle stories oor die Hart 
van die Dageraad. Uit die twede Rapport van Dr. Bleek 
oor Boesman-Navorsinge, aan die Kaapse Parlement, 
1875. kom die volgende : — 

"The Tawn's Heart' (The Star Jupiter) has a 
"daughter who is identified with some neighbouring 
"star preceding Jupiter (at the time when we 
('asked, it was Regulus or Alpha-Leonis). Her 
"name is the < Dawns-Heart-child , and her relation 
"to her father is somewhat mysterious. He calls her 
" 'my heart*, he swallows her, then walks alone as 
"the only Dawns-Heart Star, and, when she is 
"grown up, he spits her out again. She then her- 
*'self becomes another (female) Dawn's-Heart, and 
"spits out another Dawns-Iïeart-child which fol- 
íf lows the male and female Dawn , s-Heart. M 
Die eerste punt wat ons hier moet opmerk, is dat 



6 4 

Dr. Bleek nie heeltenial seker is watter ster met die 
planeet Jupiter geassosieer is nie. Die tweede punt is dat 
uit die verhaal ons moet aanneem dat die Hart van die 
Dageraad en sy kind en kleinkind hemelse liggame is 
wat altoos nab^y mekaar bly, anders sou so'n intieme 
verhpuding nie aan hulle toegeskrywe word nie. Ten 
derde, is dit vermoedelik, dat die gebeurtenis wat be- 
skrywe word een is wat hom dikwels herhaal, anders 
sou dit nie besonder indruk op die primitiewe brein ge- 
maak het nie. 

Dit is vir die skrywer heeltemal duidelik dat Dr- 
Bleek nie die Boesman verstaan het toe laasgenoemde 
hom die ,,Hart van die Dageraad" in die hemel probeer 
wys het nie. 

En waarom het die misverstand ontstaan? omdat 
die Boesman na iets wys wat die Blanke nie met sy blote 
oog kon sien nie ! Die cnigste liggame wat met Jupiter 
die hemel deurreis is sy vyf mane, wat eers in 1610 
deur Galileo ontdek is, die eerste sterrekundige ont- 
dekking gedaan nadat hy sy verkyker gemaak het. • 

Om vSy bewering te staaf, dat die Boesman twee uit 
die vyf mane geken het, en dus waarskynlik lank voor 
Galileo hul ontdek het, is dit nodig vir die skrywer om 
by bowestaande nog die volgende by te voeg uit 'n boek 
oor sterrekunde deur Dr. Chas. A. Young, Professor in 
Sterrekunde by Princeton Universiteit. 

"When Jupiter is in opposition, the fourth sa- 

"tellite is sometimes nearly io^^ away from the 

^planet, or one-third of the moon's diameter; and 

(í in a very clear air (soos byvoorbeeld in die Karo) 

tf can be seen by a sharp eye without telescopic aid. 

4í The third, though larger, never goes more than 

"& from the planet and it is perhaps doubtful 

^whether it is ever seen with the naked eye unless 

a when the fourth happens to be close beside it.^ 

Hier sien ons hoe die prosaïese sterrekundige pro- 

bleem van die beweginge van Jupiter se mane wat ons 

soveel hoofbrekens op die Universiteit veroorsaak het, in 

'n digterlike manier deur die Boesman behandel is. Dig- 



65 

terlik is ook sy beskrywing van die oorsprong van die 
maan dat dit 'n sandaal is wat IKaggen in die lng ge- 
gooi het. Digterlik omdat hulle altoos praat van die 
raaan wat ioop oor die hemel en die skoen vir hulle die 
stoflike voorstelling van ^loop" is. Soveel van wat 
mn-rrcM i ^- hul sê en doen is so deurtrek van 

PIGTtKUIK" i-ii-i i , i-i i 

HEID EN digterlikheid, dat n mens dikwels 

LET"*"ERKUNDE. twyfel of die volk wat sulke won- 
derlike werk in die beeldende kunste 
gelewer het, werklik nie meer as digters moet waardeer 
word nie. Alleen die ïnternasionale medium van die 
eersgenoemde kuns sal waarskynlik altoos die skaal aan 
sy kant aftrek, dáar die oorgrootste meerderheid hul 
digkuns alleen deur 'n tolk kan geniet. 

ïn die besit van die skrywer is 'n stofiike gedig 
— 'n Boesman gifpyl — die snel bode met 'n doodlike 
boodskap. Vooraan, op die kop lê die slanggif dik, en 
agter in plaas van die gewone seningband, is 5 n ringe- 
tjie van slangvel aangekrimp. 'n Stoflike gediggie wat 
die slang beskrywe. 'n Toehoorder mag miskien beswaar 
hê dat die digterlikheid net in die verbeeldingskrag 
van die skrywer sit, maar met jou studie van die Boes- 
man sien 'n mens soveel van dié gees dat dit nog lank 
nie onmolik is dat die pyl so afgewerk het nie. Dit is 
swaar om 'n gedig aan te haal, want die skrywer moet 
ongelukkig vertaal van 'n vertaiing. Hier volg egter 
so n vertaling, en uit dit inleiding blyk dit dat die 
digter 'n man is wat deur die sendelinge sou beskrywe 
word as 'n man w 7 at in die diepste ellende van onkunde 
verkeer, en tog hoe pragtig is sy beskrywing van die 
leegheid nou dat s\ r maat nie meer b} T hom is nie. 

,,Dit is 'n treurlied deur Gaattin gesing na die 
,,dood van sy vriend die towenaar en reenmaker 
,, INuin IKuiten wat aan die gevolge van 'n skot 
,,gesterwe het wat hom een aand getref het terwyl 
,,hy, in die vorm van 'n leeu rondloop- (Hy sê 
,,die snaar wat daar so lief in die blou hemel ge- 
,,sing het in die leeftyd van die towenaar, word 
,,nie langer gehoor nie). 



66 

DIE GEBROKE SNAAR. 

Dit was die mense die, wat 
daardie snaar vir my gebreek 't. 

Daarom ; 
word die plek nou s o \ ir my ; 

daaroor. - & ° ' r 3 ' < ( 
Want daardie snaar w r as wat vir my gebreek 't. 

Dáarom 
voel die plek nie meer vir my 
soos dit hier eers gevoel hetó 
daaroor. 
Want 
die plek voel net asof dit ope voor my gebreek het. 
die plek voel net asof dit ope voor my staan 
omdat die snaar vir my gebreek het. 

Daarom 
is die plek nie aangenaam vir my- 
daaroor. 
'n Volledige, selfs seei uitgebreide behandeling van 
die digkuns en letterkunde van die Boesman kan onmo- 
lik hier 'n plek kry, maar die Filistyne wat nie wil glo 
in die digterlikheid van die Boesman nie, moet die ge- 
diggie aan 'n nog nie ontluikte blom lees, en dit ernstig 
probeer verteer. 

Onder Dr. Bleek se ou Boesmans was ene IIKabbo, 
'n oubandiet wat verantwoordelik is vir een \an die 
mooiste digterlike prosastukke wat nog in ons land in 
enige taal saamgestel is. Dit is die beoordeling van die 
skrywer, en hy word in sy opienie gestaaf deur een van 
ons Afrikaanse digters wat hoog aangeskrewe staan. 
_ nMC r, cm Iti die Boesman-kultuur gaan toneelkuns 

TONEEL-tN . ° 

DANSKUNS. me saam met letterkunde me, maar 
maak feitlik met danskuns en musiek 
een geheel uit. Soos my toehoorders sal weet is die Ban- 
toe-ekwiwalent vir die Afrikaanse vraag : ,,Wie is jy, en 
waar kom jy vandaan? ,> y n vraag wat beteken : ,,wat 
dans jy?" (m.a.w. wat is jou jSÍboko' of jou stam?) Dit 
wys op die feit, dat by die Bantoe die dans 'n half-nasio- 
nale, half-godsdienstige betekenis het. Dat dit so by die 





PLAAT B. 
Bo: Ou rotsskildering-e in Europa na Abbe Breuil. 

Onder: Boesmanskildering-e van Modderpoort, O.V. S., na 'n skets 

van die skrvwer. 



6 7 

Boesmans was is vir die skrywer nog nie duidelik nie. 
Dat iets bowenatuurliks, mense straf wat te kwaai dans 
is 'n vaste geloof by hul. Ook is daar storie van 'n Godin 
en haar feë wat met die mense dans; en in seker van 
hul danse is daar 'n tydelike opheffing van die streng 
sedewette, iets w 7 at by die Bantoe ook in seker Godsdien- 
stige seremonies plaasvind. Dit is wel molik dat party 
van die danse, soos onder baie barbare half godsdienstig 
is; maar ander danse lyk meer op 'n gevolg van 'n op- 
borreling van lewenslus as die heuning en vleis volop is; 
terwyl ander weer die egte tekens van toneelkuns dra. 
Vir die grootste gedeelte van hulle danse is al die 
dansers of die meerderheid vermom soos diere wat dan ook 
die gang van die diere namaak. Die danse sal ook waar- 
skyniik dien as 'n oefenskool vir die jonger jagters. Die 
musiek word gewoonlik deur die meide verskaf, maar 
nie altoos nie. 

MUSIEK. Die musiekinstrumente yan die Boesmans is 
die'Kopo, 'Jounr'Joum, 'Kangan, en 'Goura 
wat almal op die boog gebaseer is. Siedaar 'n tema vir 
ons Afrikaanse digters — om te beskrywe die mooiklin- 
kende klank van die singende snaar in die oor van die 
jagter wat weer indring in sy siel as hy die aand by die 
vuur sit en sy maters vertel, miskien nog in versmaat, 
\an sy gelukkig jagtog. Onwillekeurig, onbewus gly sy 
hand na sy boog, en onwillekeurig pluk-pluk hy aan die 
snaar, half uit bewondering vir die klank, en half omdat 
die voel van die snaar en die klank van sy noot hom 
help ora die jagtoneel weer voor sy oë saam te stel. 

Hieruit is gebore die musiekinstrumnte van die 
Boesmans — 'n stel boë wat elkeen 'n aparte noot weer- 
gee of 5 n boog met drie of vier snare; snare wat opgeblaas 
word, of gepluk of geslaan word, en miskien ook met 'n 
strykstok aan 't trille gesit. Vir klankvergroting is 'n 
die 1ater instrumente 'n skilpaddop of 'n kalbas vasge- 
maak. Buiten die snaarinstrumente is daar die fluitjie, die 
rommelpot of tamboer, en die Boesman-klokkies gewees. 
Laasgenoemde is uit gedroogde springbok-ore of soiets 



68 

gemaak met klippies of saadjies daarin, en om die enkeis 
van die danseres gedra. 

Verskillende poginge is al gemaak om die Boesman- 
musiek op te skrywe, maar deskundiges sê dat dit nie met 
ons note molik is nie. Musiekkenners weet dat die ag note 
van ons Europese toonleer willekeurig is, en buite vir die 
eerste en laaste not'e daar geen egte wetenskaplike rede 
vir die aanneming van so 'n toonleer bestaan nie. In die 
musiek van ander nasies, dus, tref ons dikwels die vaste 
bestaan van kwart-tone, en ander, \ir ons, uitheemse 
dinge. En dit is nie alleen onder minontwikkelde musi- 
kante nie; selfs die Skotte wat lank moes musiek gesr>eel 
het voordat hulle die wonderlike en wonderbare doedel- 
sak ontwikkel het, gee bewys (as die skrywer hom nie 
misgis nie) deur hul ouer volksliedere, van die bestaan 
van 'n toonleer met maar vyf note in plaas van ons ag. 
So verskil ook die Boesman toonleer, maar die skrvwer 
kan nog nie beskrywe presies waar die verskil lê nie. 

Stow beweer, dat die Boesman onder al die inboor- 
linge die musikaalstë aangelê is. Dit is moeilik om te 
bewys, en moeilik om te glo 3 nog te meer as 'n mens 
hulle musiekinstrumente vergelyk met die van die Ban- 
toe; maar dat die digterlike skilders ook besiel is met 'n 
musikale gevoel wat tot in hul murg deurdring het, is 
duidelik uit die storie wat Stow ons -vertel. Dit is van 
twee ou Boesmans, man en vrou vir wie hy sy kopieë 
van Boesman-skilderye gewys het. 

,,Eindelik kom ons by die prente van ou danse. 
,,Ou 'Kou'ke roep dadelik uit, ,dit, a, dit was 'n 
,,pragdans, dit is die 'Ko'Ku-curra V Dit, sê sy, is 
,,uit die mode geraak toe sy nog 'n dogter was, maar 
,,is altoos in die dae van haar ouma se ouma gedans. 
,,,Ek ken ,dit, en ken die lied.' En dadelik met haar 

,,kop en lyf aan 't roere, begin sy sing" dan 

,,volg die musiek — ,,Terwyl 'Kou'ke die boonste 
,,reël sing, word die ou man nieer en meer aange- 
,,roer, en hou aan, aan haar arm pluk/terwyl hy her- 
,,haal : ,Moenie ! Moenie !' Maar-sy gaan maar deur; 
,,toe hy weer vreeslik treurig sê, .Moeiiie, moenie, 



6 9 

,,die ou liedere sing nie, dit maak my hart te wee- 
,,moedig', maar sy wil nie luister nie, en hou aan 
,,selfs met meer lewe as eers, asof die herinneringe 
,,uit die verlede haar opgewonde maak, tot eindelik 
,,die ouman, nie meer in staat om sy gemoed te be- 
,,dwing nie, uitbars met die lied van die twede 
,,reëi", (d.w.s. van die aangehaalde musiek). ,,Hul 
,,kyk na mekaar en was uiters gelukkig, die blik van 
,,die # vrou was asof sy wou sê ,A, ek dog dit sou 
,,jou omhaal !' 'n Mens het nie verwag om 'n ver- 
,,toning van sulke egte gevoel te vinde onder mense 
,,nie wat beskou en behandel word as die ontembare, 
,,venynige ongediertes wat die tot-die-dood-bestemde 
,,ras kamte is." 

Die verhaal van Stow vertel ons van die musikale 
ekstase van 'n seker egpaar; laat ons onder die folklore 
van die Boesmans soek na iets wat ons miskien kan ver- 
tel van wat die volk dink en voel oor musiek en klanke. 
Ongelukkig is daar tot dusver nog so min gepubliseer, 
dat dit moeilik is om so 'n vraag te beantwoord, maar 
van wat gepubliseer is, kry ons 'n verhaal van wat feit- 
lik 'n singwedstryd is f'n Boesnian-Eistedfodd) tussen 
die volstruise en die leeus toe hulle nog mans was. Ook 
leer ons uit een van die verhale, dat die w T oord vir be- 
wussyn beteken ,,dinksnare, ,, en as dié stilstaan, word 
die persoon bewusteloos. Vergelyk ook die gedig van die 
gebroke snaar wat eers die singer se heelal met soetklin- 
kende trillinge gevul het. Hier het die musiek in die taal 
ingedring soos die ,,poker ,J -woorde in die taal van die 
Amerikaner, en die ossewawoorde in ons taal. Maar wat 
beeldfndf ' n mens mer k í n die gepubliseerde stukke 
KUNSTE " ^ 6 ^ s noe dikwels, vergeleke met die paar 
plekke w T aar klank en musiek van gepraat 
word, die gevoel van skoonheid van vorm en kleur voor- 
kom. Plekke, b}^v. beskrywe hulle as mooi, ook wolke 
en diere word bewonder. Ook die diere van hul fantasie 
word beskrywe a& mooi diere — ,,gestreep soos 'n sebra M . 
Een van die verhalers vertel van 'n potjie wat gemaak is, 
'n kleipotjie, pragtig bo al s^^ maters, ook en hier durf 



70 

ek nie die vertaler se woorde weer vertaal nie, praat een 
van (f a handsovie young vian, his head is surpassingly 
beautiful/ 3 

En hul idee van skoonheid was nie bepaal deur kleur 
soos in die geval van die gestreepte dier of vorm soos by 
die kleipotjie nie; maar hulle het ook kan waardeer gra- 
sieuse beweginge as bewys deur !Han IRasso wat vertel 
van die hasie wat hy had toe hy 'n seuntjie was, en wat 
hy so bemin het, w r ant, hy dag ,,dat daar niks was wat 
,,sig so liefies beweeg, as die hasie wanneer dit saggies 
,,huppel, saggies daar rondhuppel." 

Dit is kunstenaarstaal, en kunstenare is uit die volk 
gebore wat nie die kop in skaamte hoef te buig in watter 
geselskap van skilders hul ook mag kom nie- Vir die kuns- 
kenner is dit onnodig om verder uit te brei oor hierdie 
punt, en die man wat geen oog vir die beeldende kunste 
het nie, kan 'n mens moeilik leer om die Boesmankuns te 
w T aardeer, of te geniet; maar met die name van reuse 
slaan 'n mens sulke Filistyne dood. 

Neem byvoorbeeld die bekende skildery van die leeu 
wat die man opeet, die Filistyn beskrywe dit en dergelyke 
kunsstukke as ,,unbedeutende Kritzeleien welche gar 
keine Beachtung verdienten JJ , maar in daardie selfde ge- 
krabbel sit Kuns ! Net 'n paar lyne wat glad nie die om- 
lyning is van ,,Felis Leo" nie, en tog staan daar die 
,,vaal kat'* met die gewig van 'n os in sy skouers en die 
ratsheid van 'n kat in sy voete ! Nog nooit was daar 'n 
man soos die een wat daar sy doodskreet uit nie, en tog 
vertolk daardie krom lyntjies die wanhoop van die arme 
man, en sy skreë vir hulp klink in die or.e van die toe- 
skouer. Dit is die werk van 'n barbaar, onontwikkeld. 
Maar die Franse is tog die w^êreld deur bekend vir y n 
hoog ontwikkelde, kunsvolle nasie, en wat produseer 
daardie volk na al die jare, na al die eeue; nadat hul 
die kuns van Assirië, Egipte, Griekeland, Italië, Spanje, 
Holland, Indië, en Japan bestudeer en verteer het ? 
'n Skool wat werk lewer soos 5 ,Die Dans " van Matisse*. 



*Sien Plaat C. 



'n Skool wat die Gees, die Siel probeer skilder sonder 
'om te veel ag op die liggaam, op die uiterlike te gee. Die 
dorpeling gaan op die veld met 'n jagter; daar gunter is 
daar 'n beweging, wat oor is byna voor dit begin. ,,Dit 
is so-en-so 'n dier," sê die jagter, en die dorpeling be- 
wonder die jagter se skerp gesig, maar wat hy behoort 
te bewonder is die jagter se kennis. In daardie oomblik 
w T as daar byna geen kans om kleur te merk, seker geen 
kans om vorm te sien nie, maar wel tyd om die bewe- 
ging te besef en te herken as van die of daardie dier. 
En dit verklaar een van die eienskappe van baie van 
die Boesman-kunsstukke. Soos in ,,die Dans M is die om- 
lyning foutief, maar die beweging wonderlik, kunsvol, 
akkuraat. Voor 'n Boesman tekening staan baie met die 
gedagte : ,,Presies die jakhals wat ek nou-nou daaron- 
der tussen die bossies gesien draf het." Terwyl voor die 
doeke van baie van die moderne diereskilders, kom dié 
gedagte op : ,,Watter pragtige hare ! Maar is die huid 
nie goed geskilder nie ! Dit lyk kompleet die jakhals wat 
ek eergister in die museum gesien het !" 

Die ander punte in verband met Boesmankuns 
moet ons maar net korteliks aanroer, want 'n behande- 
ling van die Boesman-kuns verdien 'n aparte lesing. 
Maar ons kan hier darem op 'n paar ander eienskappe 
van die Boesman-kuns wys. 

Die wanhoop van die leeuprooi*, die tergende speel- 
gees van die bobejane, die wakkerheid van die jakhals, 
dis gerustheid, of die argwaan van die bokf, die lompheid 
van die vermomde jagter, hoe duidelik het die Boesman 
kunstenaar ons dit \ertolk; hoe duidelik is die hewys 
van sy vermoë op dié gebied. Die vorse spring van die 
leeu*, die sorglose, trotse, parmantige draf van die oli- 
fant en die ,,vry hotnot" wat hom houdings gee, hoe 
natuurlik is dit geskilder ! Trek vir die laasgenoemde 'n 
rooibaadjie en blou broek met 'n rooi naadstreep aan, 



*Sien Fig\ VII. tSien Fig. VIII. 



druk 'n platdop-pet op sy kop, en daar het jy 'n Phil 
Ma\-tekening van Tommy Atkins. 

Diere in profiel is baie algemeen§, en hier en daar 
vind 'n mens een wat baie vry, byna matematies versier 
is, maar die durf van die Boesman is partykeer brutaal 
in sy keuse van 'n onderwerp, en hy skilder diere in 
houdings wat geen Europeaan sou durf weergee nieí. 
Terwyl hulle dikwels enkele diere en mense skilder, is 
daar baie werke van hul bekend waar 'n jagavontuur of 
'n dans, of 'n toneel uit hul geskiedenis afgebeeld is. Daar 
is bekend 'n 'goin 'goin-dans, 'n 'Ko'ku-curra-dans, 'n 
Mo'Koma-dans, en een wat waarskynlik die Wysgeer se 
dans weergee. Jagavonture is volop, die jag van die oli- 
fant, die elande, die volstruis en die leeu. En van die 
laasgenoemde, is daar twee wat die skrywer besonder 
interessant vind, een waar gebruik gemaak word var^ die 
elandsvel-skilde, en een waar die Boesman die leeu na 
die skutters toe lok- Oorlogtonele bestaan uit af beeldinge 
van gevegte tussen Boesman en Bantoe, Boesman en Hot- 
tentot, Bantoe en Bantoe, en Boesman en Boesman. 'n 
Pragtige voorbeeld van hul kuns is die tekening van 'n 
klompie Boesmans wat van die Bantoe 'n twintigtal \ee 
steel, 'n ander vertel weer van hoe hulle 'n Boer doodge- 
maak het en sy vee gebuit het terwyl sy Bantoe-veewag- 
ters vlug. Wat besonder die oog vang in hierdie tonele is, 
wat tegnies heet die komposiesie, en 'n wonderlike ineen- 
loping van lyne is in hulle werk te bespeur wat nie toeval- 
lig kan wees nie. Mense en diere is dikwels te vinde, maar 
landskappe en plantelewe minder algemeen. Die skrywer 
weet alleen van een verdroogde pan, 'n paar bome (een 
uit Rhodesië met 'n papegaai daarin) 'n klompie takke, 
enige kiepersolblare, en 'n klein klompie bome en bolle 
wat hul uit hul eie gedaan het. Hulle het ook bewys 
gegee van 'n liefde vir mooi lyne wat niks stofliks voor- 
stel nie. 

Die kleure wat hul gebruik het is wit, swart, geel, 
oranje, bruin, sjokolaad, rooi, rosskleur, pers, blou en 

§ Sien Fig-. IX. 
í Sien Fig-. X. 



73 

groen. Mej. Bleek weet van geen woord in hul taal vir 
pers nie en sê dat hul maar een woord het vir blou en 
groen. Dit beteken natuurlik nie dat hulle nie die ver- 
skil weet nie, want ons noem byvoorbeeld al die vol- 
gende kleure rooi, alhoewel ons goed besef dat hul nie 
almal dieselfde kleur is nie : die kleur van 'n penniepos- 
seël, en die kleur van die posbus, die kleur van 'n rooi 
os, en die kleur van rooi hare, die kleur van 'n rooi- 
roman, van rooi-koper, en die kleur van bloed. 

Maar buiten die ge-illustreerde geskiedenis en ver- 
sieringe alreeds omskrewe, ís daar honderde tekens 
waarvan ons nog nie en waarskynlik nooit die ware be- 
tekenis sal weet nie*. In bjma enige grot is hul te vinde, 
en dieselfde ontwerpe wat 'n mens langes aie Vaáin- 
vier naby Kimberley op die harde rotse graveer, vind, 
pryk in verf op die rotse in Basoetoeland.Alleen van een 
of twee van die tekens is die betekenis bekend. Is hulie 
'n primitiewe skrif wat miskien alleen deur 'n klein ge- 
tal ingewydes bekend is? Is hulle 'n oorblyfsel van 'n 
ou Geloof ? Wie kan vandag sê ! Hulle is geheimsinnig, 
of om meer akkuraat te w T ees, is hulle betekenis vir ons 
'n geslote boek. Dat 'n geheimsinnige of godsdienstige 
of toweragtige agtergrond of oorsaak bestaan vir die Boes- 
man-skilder en -graveerkuns is die idee van seker des- 
kundiges, maar ander soos Hahn en Stow ontken dit 
ronduit. Daar is tekeninge wat met hul Geloof en By- 
geloof te doen het, maar sover die skrywer kan oordeel 
is daar net so min towery of godsdiens daaraan verbonde 
as aan die prente in ons ge-illustreerde Bybels. Baie van 
die tekeninge het eenvoudige verklaringe, maar ons ken- 
nis van die volkies is te beperk. Fritsch byvoorbeeld 
skrywe : — 

*,,Zuweilen scheinen die Kúnstler aber ihrer 
,,Phantasie freien Spielraum gelassen zu haben wie 
,,sich z.B. eine nackte menschliche Figur mit rothem 
,,Zickzack streifen um die Lenden und einem Ding 
,,wie ein zusammengefalteter Regenschirm in der 



*Sien Fíg. XI. 



74 

,,Hand auf einem Felsen ;n Key Poort (ostliche Co- 
,,lonie) vorfand, welche sich nicht wohl deuten 
,,lásst." 

Vandag weet ons dat wat Fritsch nie kan verstaan 
nie 'n afbeelding is van J n Kaffer met ?n steekasgaai 
wat soveelmaal groter en breër is as die Boesman-pyl, 
en vir hom so lomp lyk, dat hy digterlike vryheid ge- 
bruik het en die lompheid te oordrywe soos ook in die 
grot by Modderpoort, O.V.S. 

Die handigheid van die Boesman om gebruik te 
maak van die natuurlike vorm \an die rotsoppervlakte 
in sy tekeninge; sy wonderlike graveerkuns waarmee hy 
ook pragstukke gelewer het f , Stow se teorie dat die 
Boesmans uit twee aparte stamme die skilders en die 
graveerders of beeldhouers, soos hy hul noem, bestaan; 
en die praktiese moderne toepassing van die Boesman- 
kuns, behoort meer tuis by 'n behandeling van hun kuns, 
en sal ons hul maar vir 'n later geleentheid laat bly. 

En so laat ons tydelik afskeid neem van die Boes- 
man, die dwergie, die barbaar, wat in sy primitiewe staat 
beter kon teken as die Egiptenaar en selfs as die Griek 
toe die al die fondament van ons wysbegeerte en bou- 
kuns aangelê het. Ons bejammer die Boesman, en daar- 
deur minag ons hom. Is sy primitiewe toestand voor 
die koms van die Neger en Blanke rasse meer te betreur 
as die van ons? As hy genoeg kos het, (en hy kry ge- 
noegsame gesonde liggaamsoef ening om dit te wen) kom 
hy tuis na sy vrou en kinders en geniet daar sy vleis en 
groente met sy bier. Daarna kan hy vir hom besig hou 
met die kunste en sy geestelike genot uit die wêreld 
trek. Kom daar nie duisende Blankes van hongersnood 
om nie? Is die krotjies in die agterstrate van die stede 
te vergelyk met die grotte onder die kranse wat uitsien 
op myle en myle varse lug? 

En waar bestaan die volk wat soveel digterlikheid 
en letterkundige smaak sal vertoon onder so 'n klein 



tSien Fig. XII. 




u 

H 
< 

< 

Oh 




rt 



JD. 



>-H ~ 

fiS" 
rt'S 

OT <U 

</) ^ 

rt 8 

tí o 

> 



c 



75 

klompie indiwidue as wat Dr. Bleek by hom had, en 
dié nog almal uit die tronk uitgehaal? 

Ekonomies is ons vooruitgegaan, maar as die ware 
geluk, die doel is van die mensdom, die mikpunt van 
almal, kan ons ons nog die vraag stel — Is ons werklik 
nader aan ons doel as die Boesmans ?